🌿 તર્પણ વિજ્ઞાન: આપોમય પ્રાણ, સોમકલા અને આણુવંશિક ઋણમુક્તિ

૧. તર્પણ શું છે? (વૈદિક અને જૈવ-ભૌતિકી સ્વરૂપ)

હિંદુ સનાતન પરંપરામાં તર્પણ (ઉદકદાન) એ માત્ર એક કર્મકાંડ નથી, પરંતુ મનુષ્યના જૈવ-આણુવંશિક (Genetic) અને પ્રાણાત્મક શરીરને શુદ્ધ કરવાની વૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયા છે.

“તર્પણ” નો શાબ્દિક અર્થ છે — તૃપ્ત કરવું, સંતોષ આપવો કે પુનર્જીવિત (Replenish) કરવું.

વૈદિક શરીર-વિજ્ઞાન અનુસાર, આપણો આત્મા અને દેહ ત્રણ મુખ્ય બ્રહ્માંડિય ઋણોથી બદ્ધ છે — દેવ-ઋણ, ઋષિ-ઋણ અને પિતૃ-ઋણ.

• જેમ અગ્નિમાં આહુતિ આપીને દેવ-પ્રાણોને ઊર્જાવાન કરવામાં આવે છે, તેમ જળ અને મંત્રના સંયોજન દ્વારા પિતૃ-પ્રાણોને તૃપ્ત કરવાનો ઉપક્રમ એટલે તર્પણ.

—

૨. શ્રાદ્ધ (પિંડદાન) અને તર્પણ (ઉદકદાન) વચ્ચેનો વિજ્ઞાન-સંમત તફાવત

શાસ્ત્રોમાં પિતૃયજ્ઞ અંતર્ગત બે પ્રક્રિયાઓ બતાવાઈ છે:

1. શ્રાદ્ધ (પિંડદાન): પકેલા અન્ન, તિલ અને ઘીના પિંડ દ્વારા પૂર્વજો પાસેથી મળેલા સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ આણુવંશિક ઘટકો (Somatic Tissues) નું પોષણ.
2. તર્પણ (ઉદકદાન): મંત્ર-આવેજિત જળની અંજલિ દ્વારા તરલ સોમ-દ્રવ્ય (Soma Energy) અને આપોમય પ્રાણનો વિનિમેય.

—

૩. જળ દ્વારા જ તર્પણ કેમ? — "આપોમયઃ પ્રાણઃ" અને મંત્ર-શક્તિ

તર્પણમાં જળને જ મુખ્ય માધ્યમ કેમ બનાવવામાં આવ્યું? આનો રહસ્ય છાંદોગ્ય ઉપનિષદના શાશ્વત સૂત્રમાં છે:

"અન્નમયં હિ સોમ્ય મનઃ, આપોમયઃ પ્રાણઃ, તેજોમયી વાક્"
(ખાધેલું અન્ન મન બને છે, પીધેલું કે અર્પણ કરેલું જળ સૂક્ષ્મ ‘પ્રાણ’ બને છે, અને તેજ ‘વાક્’ બને છે).

• સૂક્ષ્મ તૃપ્તિનું વિજ્ઞાન: પિતર (પૂર્વજો) સ્થૂળ શરીરમાં હોતા નથી; તેઓ કેવળ સૂક્ષ્મ પ્રાણમય અને મનોમય કોશ માં અવસ્થિત હોય છે. તેમને ચાવીને ખાવાના અન્ન કરતાં ‘આપોમય પ્રાણ’ (જળનો સૂક્ષ્મ ઊર્જા અર્ક) ની જરૂર હોય છે.
• "પિતરો વાક્યમિચ્છન્તિ": પિતૃઓ મંત્રના અક્ષર-સ્પંદન (વાક્) અપેક્ષિત રાખે છે. જ્યારે તર્પણ કરતી વખતે ‘તસ્મૈ સ્વધા નમઃ’ કે ‘તૃપ્યન્તામ્’ બોલવામાં આવે છે, ત્યારે મુખમાંથી નીકળતા મંત્રના ધ્વનિ-તરંગો અંજલિના જળના અણુઓને આવેશિત (Charge) કરે છે. આ આવેશિત આપોમય જળ સોમ-મંડળમાં રહેલા પિતૃ-કોશ સુધી સીધું પહોંચે છે.

—

૪. આણુવંશિક સોમકલા ગણિત અને આપણા શરીરમાં પિતૃઓનું સ્થાન

આધુનિક વિજ્ઞાન કહે છે કે આપણા કોષોમાં પૂર્વજોનું ડી.એન.એ. (DNA) છે. વૈદિક જનીનશાસ્ત્ર (Vedic Genetics) તેને ૮૪ સોમકલાઓ (Somakalas) ના ગણિતથી સમજાવે છે:

1. ૫૬ પિતૃજ સોમકલાઓ (Biological Loan): પિતા તરફથી ૬ પૂર્વજ પેઢીઓ પાસેથી આપણને ૫૬ આણુવંશિક સોમકલાઓ (૭ ધાતુઓ x ૮ અષ્ટ વસુ = ૫૬) વારસામાં મળે છે, જેનાથી આપણું હાડકાં, નસ અને મજ્જાવાળું ષાટ્કૌશિક શરીર બને છે.
2. ૨૧ અવશિષ્ટ સોમકલાઓ (Residual Debt): જ્યારે વ્યક્તિ પોતે સંતાન ઉત્પન્ન કરે છે, ત્યારે તે આ કલાઓ સંતાનમાં સ્થાનાંતરિત કરે છે, પરંતુ પોતાના શરીરની સાતેય ધાતુઓમાં (રસથી શુક્ર સુધી) પૂર્વજોની ૨૧ સોમકલાઓ અવશિષ્ટ (Residual) રહી જાય છે.
3. તર્પણ દ્વારા આંતરિક પુનર્જીવન: જ્યારે આપણે જળ અંજલિ આપીએ છીએ, ત્યારે તે જળ માત્ર પરલોકમાં સ્થિત પૂર્વજોને જ તૃપ્ત નથી કરતું, પરંતુ આપણા પોતાના શરીરમાં અવશિષ્ટ રહેલી પૂર્વજોની ૨૧ સોમકલાઓને પણ પુનર્જીવિત અને ઓજસ્વી બનાવે છે. જો તર્પણ ન થાય, તો આ આંતરિક સોમ-કલાઓ ક્ષીણ થતાં રોગપ્રતિકારક શક્તિ અને માનસિક એકાગ્રતા ઘટવા લાગે છે.

—

૫. તર્પણનો ભૌતિક કર્મકાંડ: પિતૃતિર્થ, કુશ અને તિલ

જળ અર્પણ કરવાની શારીરિક વિધિ પાછળ ઊર્જા-વિજ્ઞાન રહેલું છે:

• પિતૃતિર્થ (અંગૂઠાનો ભાગ): જમણા હાથના અંગૂઠા અને તર્જની વચ્ચેના ભાગને ‘પિતૃતિર્થ’ કહેવાય છે. અંગૂઠાના ઢાળ પરથી જળ વહેવડાવવાથી જળની ધારા ચોક્કસ ખૂણો (Angle of Flow) પ્રાપ્ત કરે છે, જે દક્ષિણ દિશા (પિતૃ-દિશા) ના પ્રાણાત્મક પ્રવાહ સાથે સિંક (Align) થાય છે.
• કુશ (Kusha Grass – Bio-Antenna): હાથમાં કુશ ધારણ કરવાથી મંત્રના વાક્-સ્પંદનો જળમાં કેન્દ્રિત (Focus) થાય છે અને શરીરનું જૈવ-વિદ્યુત મંડળ સુરક્ષિત રહે છે.
• કાળા તિલ (Black Sesame): તિલમાં આગ્નેય-સૌમ્ય તેલીય તત્વ હોવાથી તે જળના સોમ-અંશનું બાષ્પીભવન અટકાવી મંત્ર-ઊર્જાને જાળવી રાખનાર સ્થિર વાહક (Energy Carrier) બને છે.

—

૬. આંતરિક અને બાહ્ય મહત્વ: ‘પ્રત્યર્પણ’ અને આત્મ-શુદ્ધિ

તર્પણના બે મુખ્ય આયામ છે:

1. બાહ્ય પ્રત્યર્પણ (Repayment of Debt):

આપણું આ શરીર પૂર્વજો પાસેથી ‘ઉધાર’ લીધેલા પિંડ-અવયવોમાંથી બન્યું છે. તર્પણ અને શ્રાદ્ધ દ્વારા આપણે તે ઉધાર લીધેલી ૨૧ સોમકલાઓનું ‘પ્રત્યર્પણ’ (પાછું ચૂકવવું) કરીએ છીએ. સપિંડીકરણ સમયે આ ૨૧ કલાઓ પૂર્વજોને પાછી મળી જતાં જીવ સદંતર પિતૃ-ઋણમાંથી મુક્ત થઈ મોક્ષ કે ઊર્ધ્વગતિ પામે છે.

1. આંતરિક પરિવર્તન (Internal Purification):

આપણી અંદર રહેલી ક્રોધ, આળસ કે કામના જેવી કેટલીક નકારાત્મક પ્રવૃત્તિઓ વાસ્તવમાં પૂર્વજો તરફથી વારસામાં મળેલા ક્ષુબ્ધ સંસ્કારો (Genetic/Karmic Impressions) હોય છે. જ્યારે આપણે શ્રદ્ધાપૂર્વક તર્પણ કરીએ છીએ, ત્યારે આપણી પોતાની સાત ધાતુઓમાં રહેલો પ્રાણાત્મક મલ શુદ્ધ થાય છે, જેનાથી આંતરિક વિચાર-વૃત્તિઓ શાંત થાય છે.

—

૭. જીવિત માતા-પિતા હોય તેણે પણ તર્પણ કેમ કરવું?

જો કોઈ વ્યક્તિના માતા-પિતા જીવિત હોય, તો પણ તેના શરીરની સાતેય ધાતુઓમાં ૬ પૂર્વજ પેઢીઓ અને અગાઉના જન્મોમાંથી પ્રાપ્ત થયેલી ૨૧ સોમકલાઓનું આણુવંશિક ઋણ તો વિદ્યમાન જ હોય છે.
તેથી જ, પોતાના વ્યક્તિગત સોમ-કોશની પ્રાણાત્મક શુદ્ધિ, વંશાનુગત સંસ્કારોનું માર્જન અને પૂર્વજ ક્ષેત્રને આદર આપવા માટે તર્પણની વિધિ પ્રત્યેક સાધક માટે અત્યંત કલ્યાણકારી અને વૈજ્ઞાનિક છે.

૮. તર્પણ ક્યારે કરવું?

તર્પણ કોઈ પણ દિવસે કરી શકાય છે.

વાસ્તવમાં, જો વ્યક્તિ પાસે સમય અને શક્તિ હોય તો તે દરરોજ પણ કરી શકે છે. થોડા સમય પહેલાં સુધી તે હિંદુઓની દૈનિક વિધિઓનો એક ભાગ હતું.

જો દરરોજ કરવું શક્ય ન હોય તો અઠવાડિયામાં એક વાર, પખવાડિયામાં એક વાર અથવા ઓછામાં ઓછું મહિનામાં એક વાર કરવાનું વિચારી શકાય.

તર્પણ કોઈ પણ સ્થળે કરી શકાય છે. પરંતુ જ્યાં લોકો નિયમિત રીતે સૂતા હોય તેવા ઓરડાને ટાળવો યોગ્ય છે, કારણ કે આવા સ્થળોમાં તમોગુણનું પ્રમાણ વધારે માનવામાં આવે છે.

ઘરના અન્ય કોઈ ઓરડામાં, આગળના આંગણામાં, પાછળના આંગણામાં, બાલ્કનીમાં અથવા ધાબા પર તર્પણ કરી શકાય છે.

અમાવસ્યા, ગ્રહણનો દિવસ, વ્યતીપાત યોગનો દિવસ, સંક્રાંતિનો દિવસ અથવા પિતૃપક્ષ — ભાદ્રપદ મહિનાની કૃષ્ણ પ્રતિપદાથી અમાવસ્યા સુધીનો સમય — તર્પણ માટે વિશેષ યોગ્ય ગણાય છે.

૯. કેટલાક નિષેધ પણ છે.

પિતૃઓ માટે જરૂરી તલમિશ્રિત જળથી તર્પણ નીચેના દિવસોમાં ન કરવું:

૧. સપ્તમી તિથિ હોય તેવો રવિવાર.
૨. નંદા તિથિ — એટલે કે ચંદ્રપક્ષની ૧લી, ૬ઠ્ઠી અથવા ૧૧મી તિથિ — હોય તેવો શુક્રવાર.
૩. ચંદ્ર ભરણીઅ, કૃત્તિકા અથવા મઘા નક્ષત્રમાં હોય તેવો રવિવાર.
૪. પોતાનો જન્મદિવસ.

આ દિવસોમાં તલ વગરના સાદા જળમાં હળદર લગાવેલા અક્ષત — કાચા ચોખા — નાખીને તર્પણ કરી શકાય છે.

વિધિ પછીના જળ અને તલનું શું કરવું?

તેમને કોઈ વૃક્ષ અથવા છોડના મૂળ પાસે અર્પણ કરી શકાય.

🌿 હસ્તતીર્થ વિજ્ઞાન: તર્પણમાં હાથના વિવિધ સ્થાનો અને પ્રાણાત્મક ધ્રુવીયતા

૧. હસ્તતીર્થ એટલે શું? (હથેળીનું પ્રાણાત્મક એન્ટિના)

વૈદિક શરીર-વિજ્ઞાનમાં મનુષ્યની હથેળી એ માત્ર એક શારીરિક અંગ નથી, પરંતુ બ્રહ્માંડિય ઊર્જા પ્રવાહને મેળવવા અને વિસર્જિત કરવા માટેનું એક અત્યંત સંવેદનશીલ જૈવ-પ્રાણાત્મક એન્ટિના (Bio-Pranic Antenna) છે.

હથેળીમાં ૪ મુખ્ય પ્રાણાત્મક દ્ધાર આવેલાં છે, જેને ‘હસ્તતીર્થ’ કહેવામાં આવે છે. વિવિધ પ્રકારના તર્પણમાં આ હસ્તતીર્થોમાંથી જળ વહેવડાવવાથી મંત્રના ધ્વનિ-તરંગો (વાક્-સ્પંદન) ચોક્કસ દિશા અને ખૂણો (Angle of Flow) પ્રાપ્ત કરે છે.

—

૨. ચાર મુખ્ય હસ્તતીર્થ અને તેમનું વૈજ્ઞાનિક મહત્વ

(ક) દેવતીર્થ — આંગળીઓના અગ્ર ભાગ (ટેરવાં)

• સ્થાન: ચારેય આંગળીઓનો સૌથી ઉપરનો અગ્ર ભાગ (Fingertips).
• પ્રાણાત્મક દિશા: ઉત્તરાયણ અને ઉર્ધ્વગામી દેવયાન માર્ગ (Solar/Satwik Flow).
• વિજ્ઞાન: દેવ-પ્રાણ એ ઉચ્ચ સત્ત્વગુણ, તેજસ્વિતા અને પ્રસારનું પ્રતીક છે. ચારેય આંગળીઓના ટેરવાં પરથી સીધું આગળ જળ વહાવવાથી પ્રાણનો પ્રવાહ ઊર્ધ્વગામી બને છે, જે મનુષ્યના મગજમાં સ્થિત જ્ઞાનેન્દ્રિય પ્રાણો અને બ્રહ્માંડિય અગ્નિ-તેજને પ્રોત્સાહિત કરે છે.

—

(ખ) ઋષિતીર્થ — આંગળીઓનું મૂળ (કનિષ્ઠિકા અને તર્જનીનું તળિયું)

• સ્થાન: નાની આંગળી (કનિષ્ઠિકા) ના મૂળનો ભાગ અથવા આંગળીઓના સાંધાની નીચેની ભૂમિ.
• પ્રાણાત્મક દિશા: મધ્યમ જ્ઞાનાત્મક અને વિવેક પ્રવાહ.
• વિજ્ઞાન: ઋષિ-પ્રાણ એ દેવ-પ્રાણ અને પિતૃ-પ્રાણ વચ્ચેનો સંયોજક સેતુ છે. ઋષિઓ જ્ઞાન, સંસ્કાર, વિજ્ઞાન અને સૂક્ષ્મ તર્કશક્તિના સ્ત્રોત છે. આંગળીઓના મૂળમાંથી જળ અર્પણ કરવાથી મનુષ્યની બુદ્ધિ, સ્મૃતિ અને સંસ્કાર-સંવર્ધન કરતી નાડીઓ સક્રિય થાય છે.

—

(ગ) પિતૃતિર્થ — તર્જની અને અંગૂઠા વચ્ચેનો ભાગ

• સ્થાન: જમણા હાથના અંગૂઠા અને તર્જની (પહેલી આંગળી) ના મધ્યનો ઢાળવાળો ભાગ.
• પ્રાણાત્મક દિશા: દક્ષિણાયન અને પિતૃયાણ માર્ગ (Somatic/Lunar Flow).
• વિજ્ઞાન:

અંગૂઠાનું મહત્વ: ઉપનિષદમાં કથન છે — "અંગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષોન્તરાત્મા"*. અંગૂઠો એ દેહમાં સ્થિત આત્મા અને પ્રાણશક્તિનું કેન્દ્ર છે.
* દક્ષિણાયન ઢાળ: પિતૃઓ કેવળ સૂક્ષ્મ સોમ-પ્રાણ (Somatic Energy) રૂપમાં રહે છે. જ્યારે અંગૂઠાના ઢાળ પરથી જળ વહેવડાવવામાં આવે છે, ત્યારે તે જળ દક્ષિણ દિશા (પિતૃ-દિશા) ની આગ્નેય-સૌમ્ય ધ્રુવીયતા સાથે બરાબર સિંક (Align) થાય છે.
* આ સ્થાનેથી અર્પણ થતું આવેશિત જળ પરલોકસ્થ પિતૃ-મંડળને તૃપ્ત કરવાની સાથે સાથે આપણા પોતાના શરીરની સાત ધાતુઓમાં રહેલી પૂર્વજોની ૨૧ અવશિષ્ટ સોમકલાઓ (Residual Kalas) ને પણ પુનર્જીવિત કરે છે.

—

(ઘ) બ્રહ્મતીર્થ — હથેળીનું મૂળ (મણિબંધની સમીપ)

• સ્થાન: હથેળીનો પાછળનો નીચલો ભાગ (મણિબંધ/કાંડા નજીક).
• વિજ્ઞાન: આ સ્થાન સમગ્ર સૃષ્ટિના સર્જક બ્રહ્મ અને પ્રજાપતિ પ્રાણોનું સ્થાન છે. આચમન કરતી વખતે કે શાંતિ-તર્પણ વખતે આ સ્થાનનો ઉપયોગ થાય છે.

—

૩. આંગળીઓ અને પંચમહાભૂતનું સંતુલન

હસ્તતીર્થ સિવાય હથેળીની દરેક આંગળી ચોક્કસ પંચમહાભૂત અને પ્રાણાત્મક ગુણ સાથે જોડાયેલી છે:

• અંગૂઠો: અગ્નિ તત્વ (પ્રાણનું મુખ્ય કેન્દ્ર)
• તર્જની (પહેલી આંગળી): વાયુ તત્વ (અહંકાર અને મનનો સંચાર)
• મધ્યમા (વચ્ચેની આંગળી): આકાશ તત્વ (સૂક્ષ્મ અવકાશ)
• અનામિકા (ત્રીજી આંગળી): પૃથ્વી તત્વ (સ્થિરતા અને ૭ ધાતુઓનું પોષણ)
• કનિષ્ઠિકા (નાની આંગળી): જળ તત્વ (સોમ-રસ અને ચયાપચય)

તર્પણ કરતી વખતે જ્યારે અનામિકામાં કુશ (Kusha Grass) ધારણ કરવામાં આવે છે અને તિલ-મિશ્રિત જળ પિતૃતિર્થ પરથી અર્પણ કરાય છે, ત્યારે હાથના બધા જ પ્રાણાત્મક કેન્દ્રો એકીકૃત થઈને જળને એક શક્તિશાળી સોમ-વાહક (Energy Carrier) બનાવી દે છે.

—

૪. આંતરિક અને બાહ્ય પરિણામ

• બાહ્ય પરિણામ: મંત્ર અને હસ્તતીર્થના યોગ્ય સમન્વયથી અંજલિનું જળ બ્રહ્માંડિય સોમ-ચક્ર સાથે જોડાય છે અને પિતૃઓ સુધી તેમનું પ્રત્યર્પણ (Repayment of Somakalas) પહોંચાડે છે.
• આંતરિક પરિણામ: આ વિશિષ્ટ પ્રક્રિયા દ્વારા આપણા પોતાના જ શરીરમાં રહેલો ક્રોધ, કલ્પના, મોહ કે આળસ રૂપ પ્રાણાત્મક મલ દૂર થાય છે, અને સાત ધાતુઓ (રસથી શુક્ર) માં સાત્ત્વિક ઓજસ અને વિવેક-શક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે.

(નીચેની વિધિ મૂળ અહીંથી લીધી છે: https://www.vedicastrologer.org/tarpana/download.htm)

દેવો, ઋષિઓ અને પિતૃઓ માટે તર્પણ

નિયમિત વિધિ

પરિચય

તર્પણ એક સરળ જળ આધારિત વિધિ છે. તેનો હેતુ વિવિધ મૃત્યુ પામેલા જીવો સાથેના કર્મજન્ય ઋણને કારણે મનમાં ઊભી થયેલી સંસ્કારજન્ય વૃત્તિઓમાંથી પોતાને મુક્ત કરવો, ભૌતિક અને આધ્યાત્મિક જીવનમાં રહેલા વિવિધ અવરોધો દૂર કરવા તથા મનને શાંતિ, સ્થિરતા, સંતુલન અને એકાગ્રતા આપવાનો છે.

—

આવશ્યક સામગ્રી

તર્પણ માટે નીચેની સામગ્રી જોઈએ:

૧. જળપાત્ર

આદર્શ રીતે સોનું, ચાંદી, તાંબું, કાંસું, પિત્તળ અથવા પંચધાતુનું જળપાત્ર હોવું જોઈએ.

લોખંડ, સ્ટીલ અથવા માટીનું પાત્ર ન હોવું જોઈએ.

પરંતુ યોગ્ય પાત્ર ઉપલબ્ધ ન હોય તો વિધિ જ છોડી દેવા કરતાં ઉપલબ્ધ પાત્રથી કામ ચલાવવું વધુ સારું છે.

૨. અક્ષત

સાદા કાચા સફેદ અથવા ભૂરા ચોખામાં હળદર તથા ઘી અથવા તેલનું એક ટીપું ભેળવીને અક્ષત તૈયાર કરવા.

હળદર ઉપલબ્ધ ન હોય તો સાદા ચોખાનો ઉપયોગ કરી શકાય.

ચોખા ઉપલબ્ધ ન હોય તો સ્થાનિક રીતે સરળતાથી મળતા કોઈપણ ધાન્યનો ઉપયોગ કરી શકાય.

૩. કાળા તલ

શક્ય હોય તો કાળા તલ મેળવવા.

કાળા તલ ન મળે તો સફેદ તલનો વિકલ્પ તરીકે ઉપયોગ કરી શકાય.

કોઈપણ તલ ઉપલબ્ધ ન હોય તો તેના બદલે ઉપર જણાવેલા અક્ષતનો ઉપયોગ કરી શકાય.

૪. દર્ભ અથવા કુશ

દર્ભ એક પવિત્ર ઘાસ છે. દરેક દર્ભની એક અણી અને એક મૂળ ભાગ હોય છે.

જળ ધારણ કરતી વખતે અને અર્પણ કરતી વખતે જમણા હાથમાં ત્રણ દર્ભ રાખવાના છે.

દર્ભ ઉપલબ્ધ ન હોય તો સ્થાનિક રીતે ઉપલબ્ધ ઘાસનો ઉપયોગ કરી શકાય.

તે પણ શક્ય ન હોય તો દર્ભ વગર જ વિધિ કરવી.

૫. પવિત્રમ્

દર્ભથી બનેલી વીંટી, જેને પવિત્રમ્ કહેવામાં આવે છે, તે વિધિ દરમિયાન જમણા હાથની અનામિકામાં પહેરવી.

જો દર્ભની વીંટી ઉપલબ્ધ ન હોય તો કોઈ રત્નની, સોનાની અથવા ચાંદીની વીંટી પણ પહેરી શકાય.

અર્થાત્ જમણા હાથની અનામિકામાં કોઈ વીંટી પહેરવી.

જો તે પણ શક્ય ન હોય તો વીંટી વિના વિધિ કરી શકાય.

સંકલ્પ

પલાંઠી વાળીને બેસવું.

ડાબી હથેળી ખાલી રાખીને તેને જમણા ઘૂંટણ પર મૂકવી અને હથેળી ઉપરની તરફ રાખવી.

જમણા હાથમાં થોડા અક્ષત લેવા, જમણો હાથ બંધ કરીને તેની બંધ મુઠ્ઠી ડાબી હથેળી ઉપર રાખવી. બંધ જમણા હાથની હથેળીનો ભાગ નીચેની તરફ એટલે કે ડાબી હથેળી તરફ રહે.

ત્યારબાદ નીચેનો સંકલ્પ બોલવો.

તેનો અર્થ છે:

“આ શુભ દિવસે અને શુભ સમયે હું મારી શક્તિ અનુસાર દેવો, ઋષિઓ અને પિતૃઓનું તર્પણ કરીશ.”

સંકલ્પ બોલ્યા પછી અક્ષત પોતાના આગળ જમીન પર છોડી દેવા.

સંકલ્પ મંત્ર:

ૐ અદ્ય શુભદિને શુભમુહૂર્તે
દેવર્ષિ પિતૃપ્રીયર્થં
દેવર્ષિ પિતૃ તર્પણં યથાશક્તિ કરિષ્યે।

—

દેવ તર્પણ

સૌપ્રથમ દેવ તર્પણ કરવામાં આવે છે.

આ સમગ્ર વિશ્વનું સંચાલન કરતા વિવિધ દેવોને તૃપ્ત કરવા માટેનું આ તર્પણ છે.

સૂક્ષ્મ રીતે જોવામાં આવે તો આ દેવતાઓ વ્યક્તિની અંદર રહેલા વિવિધ સદ્‌ગુણોના રૂપમાં પણ હાજર છે.

જળપાત્ર પોતાની સામે રાખો.

પૂર્વ દિશા તરફ મુખ કરીને બેસો.

જમણો ઘૂંટણ જમીનને અડેલો હોવો જોઈએ અને ડાબો ઘૂંટણ જમીનથી થોડો ઉપર હોવો જોઈએ. એટલે કે ડાબો પગ જમણા પગ ઉપર રાખવો.

જળપાત્રમાં થોડા અક્ષત નાખો.

જળપાત્ર જમણી હથેળી પર રાખો અને ડાબી હથેળીથી તેને ઢાંકો.

ત્યારબાદ નીચેનો મંત્ર બોલીને દેવો અને ઋષિઓ વગેરેની જળપાત્રમાં ઉપસ્થિતિ માટે પ્રાર્થના કરો.

તેનો અર્થ છે:

“બ્રહ્મા વગેરે દેવો, કશ્યપ વગેરે ઋષિઓ તથા બ્રહ્માંડરૂપ અંડની અંદર નિવાસ કરનારા તમામ મહાન પુરુષો અહીં પધારો.”

મંત્ર:

ૐ બ્રહ્માદયઃ સુરાઃ સર્વે ઋષયઃ કશ્યપાદયઃ।
આગચ્છન્તુ મહાભાગા બ્રહ્માંડોદરવર્તિનઃ॥

હવે નીચેના દરેક મંત્રને એક વાર બોલવો.

ડાબા હાથથી થોડું જળ જમણી ખુલ્લી હથેળીમાં રેડવું. જળપાત્રમાંથી સીધું જળ રેડી શકાય અથવા ચમચીનો ઉપયોગ કરી શકાય.

જળ જમણી હથેળીમાં આવ્યા પછી એક મંત્ર બોલવો અને જળ છોડી દેવું.

જળ જમણા હાથની ચારેય આંગળીઓના અગ્રભાગમાંથી બહાર નીકળે તે રીતે છોડવું. દસ્તાવેજના ચિત્રમાં આ સ્થાનને “૧” તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યું છે.

જો ત્રણ દર્ભ હોય તો તેમને જમણી હથેળી પર એવી રીતે રાખવા કે દર્ભની અણી આંગળીઓની અણી સાથે એકસરખી રહે.

દર્ભ હાથ પરથી ખસી ન જાય તે માટે તેને વીંટી વગેરેમાં અટકાવી શકાય છે.

દર્ભ ન હોય તો તેની ચિંતા કરવાની જરૂર નથી.

જો નદીમાં તર્પણ કરતા હોવ તો નદીમાં ઊભા રહીને બંને હથેળીઓ જોડીને અંજલિ બનાવવી, તેમાં જળ લેવું, હાથને શક્ય તેટલા ઊંચા કરવા, મંત્ર બોલવો અને બંને હાથની આંગળીઓના અગ્રભાગમાંથી જળ છોડવું.

દેવ તર્પણના મંત્રો:

ૐ બ્રહ્મા તૃપ્યતામ્।
ૐ વિષ્ણુઃ તૃપ્યતામ્।
ૐ રુદ્રઃ તૃપ્યતામ્।
ૐ પ્રજાપતિઃ તૃપ્યતામ્।

ૐ દેવાઃ તૃપ્યન્તામ્।
ૐ દેવ્યઃ તૃપ્યન્તામ્।
ૐ વસવઃ તૃપ્યન્તામ્।
ૐ રુદ્રાઃ તૃપ્યન્તામ્।
ૐ આદિત્યાઃ તૃપ્યન્તામ્।
ૐ છન્દાંસિ તૃપ્યન્તામ્।
ૐ વેદાઃ તૃપ્યન્તામ્।
ૐ ઋષયઃ તૃપ્યન્તામ્।
ૐ ગન્ધર્વાઃ તૃપ્યન્તામ્।
ૐ અપ્સરસઃ તૃપ્યન્તામ્।
ૐ દેવાનુગાઃ તૃપ્યન્તામ્।
ૐ નાગાઃ તૃપ્યન્તામ્।
ૐ સાગરાઃ તૃપ્યન્તામ્।
ૐ પર્વતાઃ તૃપ્યન્તામ્।
ૐ સરિતઃ તૃપ્યન્તામ્।
ૐ મનુષ્યાઃ તૃપ્યન્તામ્।
ૐ યક્ષાઃ તૃપ્યન્તામ્।
ૐ રક્ષાંસિ તૃપ્યન્તામ્।
ૐ પિશાચાઃ તૃપ્યન્તામ્।
ૐ સુપર્ણાઃ તૃપ્યન્તામ્।
ૐ ભૂતાનિ તૃપ્યન્તામ્।
ૐ પશવઃ તૃપ્યન્તામ્।
ૐ વનસ્પતયઃ તૃપ્યન્તામ્।
ૐ ઔષધયઃ તૃપ્યન્તામ્।

ઋષિ તર્પણ

હવે પણ પૂર્વ દિશા તરફ જ મુખ રાખવું અને જમણો ઘૂંટણ જમીનને અડેલો રાખવો.

અક્ષતવાળા જળનો ઉપયોગ કરીને દેવ તર્પણની જેમ જ તર્પણ કરવું.

મંત્રો:

ૐ કશ્યપઃ તૃપ્યતામ્।
ૐ અત્રિઃ તૃપ્યતામ્।
ૐ વસિષ્ઠઃ તૃપ્યતામ્।
ૐ વિશ્વામિત્રઃ તૃપ્યતામ્।
ૐ ગૌતમઃ તૃપ્યતામ્।
ૐ ભરદ્વાજઃ તૃપ્યતામ્।
ૐ જમદગ્નિઃ તૃપ્યતામ્।
ૐ અંગીરાઃ તૃપ્યતામ્।
ૐ કુત્સઃ તૃપ્યતામ્।
ૐ ભૃગુઃ તૃપ્યતામ્।

હવે વિધિમાં ફેરફાર

હવે દક્ષિણ દિશા તરફ મુખ કરીને બેસવું.

જો યજ્ઞોપવીત પહેરેલું હોય તો તેને અપસવ્ય કરવું — એટલે કે જમણા ખભા ઉપરથી અને ડાબી બાજુ કમર પાસે રહે તે રીતે પહેરવું.

તેને શરીર પરથી ઉતાર્યા વગર જ તેની સ્થિતિ બદલવી.

હવે ડાબો ઘૂંટણ જમીનને અડેલો હોવો જોઈએ અને જમણો ઘૂંટણ જમીનથી ઉપર હોવો જોઈએ.

અર્થાત્ ડાબો પગ નીચે અને જમણો પગ તેની ઉપર રાખવો.

હવે જળપાત્રમાં થોડા કાળા તલ નાખવા.

હવે જળ અર્પણ કરવાની પદ્ધતિ બદલાશે.

જમણી હથેળીમાં થોડું જળ લેવું, દરેક મંત્ર બોલવો અને જળને તર્જનીના મૂળની નીચેના ભાગમાંથી બાજુ તરફ છોડવું.

દસ્તાવેજના ચિત્રમાં આ સ્થાન “૩” તરીકે દર્શાવ્યું છે.

હવે દરેક મંત્ર સાથે ત્રણ અર્પણ કરવાના છે.

જો હાથમાં ત્રણ દર્ભ હોય તો તેમને તર્જની પર એવી રીતે રાખવા કે દર્ભની અણી તર્જનીની અણી સાથે સરખી રહે.

જળ હથેળીમાંથી બહાર નીકળે ત્યારે દર્ભના મૂળ ભાગને સ્પર્શતું હોવું જોઈએ.

દર્ભ ન હોય તો તેની ચિંતા કરવાની જરૂર નથી.

પાના ૨ના ચિત્રમાં જમણા હાથની હથેળીના ત્રણ અર્પણ-સ્થાન દર્શાવવામાં આવ્યા છે: ૧ — આંગળીઓના અગ્રભાગ, ૨ — કનિષ્ઠિકાની બાજુનો ભાગ, ૩ — તર્જનીના મૂળની નીચેનો ભાગ.

યમ તર્પણ

આ તર્પણ ભગવાન યમને અર્પણ કરવામાં આવે છે.

યમ ધર્મના રક્ષક અને મનુષ્યના કર્મોના નિરીક્ષક તથા નિર્ણયકર્તા તરીકે વર્ણવાયા છે.

જ્યાં જ્યાં મંત્રમાં “નમઃ” આવે ત્યાં અગાઉ જણાવેલી પદ્ધતિથી જળ છોડવું. દરેક મંત્ર ત્રણ વાર બોલવો.

ૐ યમાય નમઃ।
ૐ યમાય નમઃ।
ૐ યમાય નમઃ।

ૐ ધર્મરાજાય નમઃ।
ૐ ધર્મરાજાય નમઃ।
ૐ ધર્મરાજાય નમઃ।

ૐ મૃત્યવે નમઃ।
ૐ મૃત્યવે નમઃ।
ૐ મૃત્યવે નમઃ।

ૐ ચિત્રગુપ્તાય નમઃ।
ૐ ચિત્રગુપ્તાય નમઃ।
ૐ ચિત્રગુપ્તાય નમઃ।

પિતૃ તર્પણ

આ વિવિધ જન્મોના મૃત્યુ પામેલા પૂર્વજોને કરવામાં આવતું તર્પણ છે.

સૌપ્રથમ જળપાત્ર પોતાની સામે રાખવું, તેને નમસ્કાર કરવો અને નીચેનો મંત્ર બોલવો.

તેનો અર્થ:

“મારા પિતૃઓ અહીં પધારો અને મારા દ્વારા અર્પિત આ જળ સ્વીકારો.”

મંત્ર:

ૐ આગચ્છન્તુ મે પિતરઃ
ઇમં ગૃહ્ણન્તુ જલાંજલિમ્।

હવે નીચેના મંત્રોનો ઉપયોગ કરવો.

અગાઉ જણાવેલી પદ્ધતિ પ્રમાણે દરેક મંત્ર સાથે સંખ્યા પ્રમાણે ત્રણ વાર અથવા એક વાર જળ અર્પણ કરવું.

માતૃપક્ષ અને પિતૃપક્ષની ત્રણ પેઢીઓને ત્રણ અર્પણ કરવામાં આવે છે, જ્યારે અન્ય વ્યક્તિઓ માટે એક અર્પણ કરવામાં આવે છે.

આ મંત્રો એવા તમામ જીવોને આવરી લે છે જેમની સાથે આ જન્મમાં અથવા અગાઉના જન્મોમાં આપણો ગાઢ કર્મસંબંધ રહ્યો હોય.

આ મંત્રો દરેક વ્યક્તિ માટે લાગુ પડે છે — માતા-પિતા અથવા અન્ય સંબંધીઓ જીવિત હોય કે ન હોય તેનાથી કોઈ ફરક પડતો નથી.

ચોક્કસ મૃત્યુ પામેલા સંબંધીઓનાં નામ સાથેના વ્યક્તિગત મંત્રો પણ અંતે આપવામાં આવ્યા છે.

વિવિધ જન્મોમાં પિતાની ભૂમિકા ભજવનારા જીવો માટે

મમ સર્વજન્મસુ પિતરઃ તૃપ્યન્તાં
ઇદં તિલોદકં સ્વધાયિભ્યઃ।
તેભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૧॥
તેભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૨॥
તેભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૩॥

વિવિધ જન્મોમાં પિતાના પિતાની ભૂમિકા ભજવનારા જીવો માટે

મમ સર્વજન્મસુ પિતામહાઃ તૃપ્યન્તાં
ઇદં તિલોદકં સ્વધાયિભ્યઃ।
તેભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૧॥
તેભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૨॥
તેભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૩॥

વિવિધ જન્મોમાં પિતાના પિતાના પિતાની ભૂમિકા ભજવનારા જીવો માટે

મમ સર્વજન્મસુ પ્રપિતામહાઃ તૃપ્યન્તાં
ઇદં તિલોદકં સ્વધાયિભ્યઃ।
તેભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૧॥
તેભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૨॥
તેભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૩॥

વિવિધ જન્મોમાં માતાની ભૂમિકા ભજવનારા જીવો માટે

મમ સર્વજન્મસુ માતરઃ તૃપ્યન્તાં
ઇદં તિલોદકં સ્વધાયિભ્યઃ।
તાભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૧॥
તાભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૨॥
તાભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૩॥

વિવિધ જન્મોમાં પિતાની માતાની ભૂમિકા ભજવનારા જીવો માટે

મમ સર્વજન્મસુ પિતામહ્યઃ તૃપ્યન્તાં
ઇદં તિલોદકં સ્વધાયિભ્યઃ।
તાભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૧॥
તાભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૨॥
તાભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૩॥

વિવિધ જન્મોમાં પિતાના પિતાની માતાની ભૂમિકા ભજવનારા જીવો માટે

મમ સર્વજન્મસુ પ્રપિતામહ્યઃ તૃપ્યન્તાં
ઇદં તિલોદકં સ્વધાયિભ્યઃ।
તાભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૧॥
તાભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૨॥
તાભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૩॥

વિવિધ જન્મોમાં પત્નીની ભૂમિકા ભજવનારા જીવો માટે

મમ સર્વજન્મસુ પત્ન્યઃ તૃપ્યન્તાં
ઇદં તિલોદકં સ્વધાયિભ્યઃ।
તાભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૧॥

વિવિધ જન્મોમાં પતિની ભૂમિકા ભજવનારા જીવો માટે

મમ સર્વજન્મસુ પતયઃ તૃપ્યન્તાં
ઇદં તિલોદકં સ્વધાયિભ્યઃ।
તેભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૧॥

વિવિધ જન્મોમાં પુત્રની ભૂમિકા ભજવનારા જીવો માટે

મમ સર્વજન્મસુ પુત્રાઃ તૃપ્યન્તાં
ઇદં તિલોદકં સ્વધાયિભ્યઃ।
તેભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૧॥

વિવિધ જન્મોમાં પુત્રીની ભૂમિકા ભજવનારા જીવો માટે

મમ સર્વજન્મસુ કન્યાઃ તૃપ્યન્તાં
ઇદં તિલોદકં સ્વધાયિભ્યઃ।
તાભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૧॥

વિવિધ જન્મોમાં માતાના પિતાની ભૂમિકા ભજવનારા જીવો માટે

મમ સર્વજન્મસુ માતામહાઃ તૃપ્યન્તાં
ઇદં તિલોદકં સ્વધાયિભ્યઃ।
તેભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૧॥
તેભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૨॥
તેભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૩॥

વિવિધ જન્મોમાં માતાના પિતાના પિતાની ભૂમિકા ભજવનારા જીવો માટે

મમ સર્વજન્મસુ પ્રમાતામહાઃ તૃપ્યન્તાં
ઇદં તિલોદકં સ્વધાયિભ્યઃ।
તેભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૧॥
તેભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૨॥
તેભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૩॥

વિવિધ જન્મોમાં માતાના પિતાના પિતાના પિતાની ભૂમિકા ભજવનારા જીવો માટે

મમ સર્વજન્મસુ વૃદ્ધપ્રમાતામહાઃ તૃપ્યન્તાં
ઇદં તિલોદકં સ્વધાયિભ્યઃ।
તેભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૧॥
તેભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૨॥
તેભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૩॥

વિવિધ જન્મોમાં માતાની માતાની ભૂમિકા ભજવનારા જીવો માટે

મમ સર્વજન્મસુ માતામહ્યઃ તૃપ્યન્તાં
ઇદં તિલોદકં સ્વધાયિભ્યઃ।
તાભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૧॥
તાભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૨॥
તાભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૩॥

વિવિધ જન્મોમાં માતાના પિતાની માતાની ભૂમિકા ભજવનારા જીવો માટે

મમ સર્વજન્મસુ પ્રમાતામહ્યઃ તૃપ્યન્તાં
ઇદં તિલોદકં સ્વધાયિભ્યઃ।
તાભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૧॥
તાભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૨॥
તાભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૩॥

વિવિધ જન્મોમાં માતાના પિતાના પિતાની માતાની ભૂમિકા ભજવનારા જીવો માટે

મમ સર્વજન્મસુ વૃદ્ધપ્રમાતામહ્યઃ તૃપ્યન્તાં
ઇદં તિલોદકં સ્વધાયિભ્યઃ।
તાભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૧॥
તાભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૨॥
તાભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૩॥

વિવિધ જન્મોમાં ભાઈની ભૂમિકા ભજવનારા જીવો માટે

મમ સર્વજન્મસુ ભ્રાતરઃ તૃપ્યન્તાં
ઇદં તિલોદકં સ્વધાયિભ્યઃ।
તેભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૧॥

વિવિધ જન્મોમાં બહેનની ભૂમિકા ભજવનારા જીવો માટે

મમ સર્વજન્મસુ ભગિન્યઃ તૃપ્યન્તાં
ઇદં તિલોદકં સ્વધાયિભ્યઃ।
તાભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૧॥

વિવિધ જન્મોમાં ગુરુની ભૂમિકા ભજવનારા જીવો માટે

મમ સર્વજન્મસુ ગુરવઃ તૃપ્યન્તાં
ઇદં તિલોદકં સ્વધાયિભ્યઃ।
તેભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૧॥

વિવિધ જન્મોમાં મિત્રની ભૂમિકા ભજવનારા જીવો માટે

મમ સર્વજન્મસુ સખાઃ તૃપ્યન્તાં
ઇદં તિલોદકં સ્વધાયિભ્યઃ।
તેભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૧॥

વિવિધ જન્મોમાં પ્રિયજનની ભૂમિકા ભજવનારા જીવો માટે

મમ સર્વજન્મસુ આપ્તજનાઃ તૃપ્યન્તાં
ઇદં તિલોદકં સ્વધાયિભ્યઃ।
તેભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૧॥

વિવિધ જન્મોમાં સમાન વંશમાં જન્મેલા જીવો માટે

મમ સર્વજન્મસુ સ્વકુલજાતાઃ તૃપ્યન્તાં
ઇદં તિલોદકં સ્વધાયિભ્યઃ।
તેભ્યઃ સ્વધા નમઃ ॥૧॥

ચોક્કસ મૃત્યુ પામેલી વ્યક્તિ માટે તર્પણ

ઉપરની વિસ્તૃત યાદીમાં વિવિધ જન્મોમાં આપણાની નજીક રહેલા અને આપણા આત્મા પર કર્મજન્ય છાપ મૂકનારા તથા આ જન્મમાં કર્મપ્રવૃત્તિઓનું કારણ બનેલા વિવિધ જીવો આવરી લેવાયા છે.

જો કોઈ ચોક્કસ મૃત્યુ પામેલી વ્યક્તિને તર્પણ કરવું હોય તો નીચેની પદ્ધતિથી મંત્રને વ્યક્તિગત કરી શકાય.

મૃત વ્યક્તિ પુરુષ છે કે સ્ત્રી તેના આધારે યોગ્ય મંત્ર પસંદ કરવો.

મંત્રમાં ગોત્ર, સંબંધ અને નામ મૂકીને વ્યક્તિગત મંત્ર તૈયાર કરવો.

યાદી Aની પુરુષ વ્યક્તિ માટે:

(ગોત્ર) ગોત્રઃ મમ (સંબંધ) (નામ) તૃપ્યતાં
ઇદં તિલોદકં તસ્મૈ સ્વધા નમઃ ॥૧॥
તસ્મૈ સ્વધા નમઃ ॥૨॥
તસ્મૈ સ્વધા નમઃ ॥૩॥

યાદી Aની સ્ત્રી વ્યક્તિ માટે:

(ગોત્ર) ગોત્રઃ મમ (સંબંધ) (નામ) તૃપ્યતાં
ઇદં તિલોદકં તસ્યૈ સ્વધા નમઃ ॥૧॥
તસ્યૈ સ્વધા નમઃ ॥૨॥
તસ્યૈ સ્વધા નમઃ ॥૩॥

યાદી Bના પુરુષ માટે:

(ગોત્ર) ગોત્રઃ મમ (સંબંધ) (નામ) તૃપ્યતાં
ઇદં તિલોદકં તસ્મૈ સ્વધા નમઃ ॥૧॥

યાદી Bની સ્ત્રી માટે:

(ગોત્ર) ગોત્રઃ મમ (સંબંધ) (નામ) તૃપ્યતાં
ઇદં તિલોદકં તસ્યૈ સ્વધા નમઃ ॥૧॥

અહીં “ગોત્ર”ના સ્થાને મૃત્યુ પામેલી વ્યક્તિનું ગોત્ર મૂકવું — જેમ કે વસિષ્ઠ, ગૌતમ, અંગિરસ, ભારદ્વાજ, કૌશિક, અત્રિ વગેરે.

ગોત્ર એ ઋષિ પરંપરા દર્શાવે છે, જેમાંથી કુળની પરંપરા ઉત્પન્ન થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે.

જો ગોત્ર જાણીતું ન હોય તો વિષ્ણુ ઉપાસના કરનાર માટે અચ્યુત અને શિવ ઉપાસના કરનાર માટે શિવને મૂળ ગોત્ર તરીકે ઉપયોગ કરી શકાય છે.

“નામ”ના સ્થાને મૃત્યુ પામેલી વ્યક્તિનું વાસ્તવિક નામ મૂકવું.

“સંબંધ”ના સ્થાને તે વ્યક્તિનો આપણી સાથેનો સંસ્કૃત સંબંધવાચક શબ્દ મૂકવો.

એક કરતાં વધુ ચોક્કસ વ્યક્તિઓને તર્પણ કરવું હોય તો દરેક વ્યક્તિ માટે ગોત્ર, નામ અને સંબંધ બદલીને મંત્રનું પુનરાવર્તન કરવું.

સંબંધોના સંસ્કૃત શબ્દો

યાદી A — પિતૃ અને માતૃ પૂર્વજો

પિતા — પિતા
માતા — માતા
પિતાના પિતા — પિતામહઃ
પિતાની માતા — પિતામહી
પિતાના પિતાના પિતા — પ્રપિતામહઃ
પિતાના પિતાની માતા — પ્રપિતામહી

માતાના પિતા — માતામહઃ
માતાની માતા — માતામહી
માતાના પિતાના પિતા — પ્રમાતામહઃ
માતાના પિતાની માતા — પ્રમાતામહી
માતાના પિતાના પિતાના પિતા — વૃદ્ધપ્રમાતામહઃ
માતાના પિતાના પિતાની માતા — વૃદ્ધપ્રમાતામહી

યાદી B — અન્ય સંબંધો

પત્ની — પત્ની
પતિ — પતિઃ
પુત્ર — પુત્રઃ
પુત્રી — કન્યા

પુત્રવધૂ — પુત્રપત્ની
પુત્રનો પુત્ર — પૌત્રઃ
પુત્રની પુત્રી — પૌત્રી

જમાઈ — જામાતા
પુત્રીનો પુત્ર — દૌહિત્રઃ
પુત્રીની પુત્રી — દૌહિત્રી

ભાઈ — ભ્રાતા
બહેન — ભગિની

સાવકી માતા — સાપત્નમાતા
સાવકા પિતા — સાપત્નપિતા
સાવકો ભાઈ — સાપત્નભ્રાતા
સાવકી બહેન — સાપત્નભગિની

પિતાના ભાઈ — પિતૃવ્યઃ
માતાના ભાઈ — માતુલઃ

પિતાની બહેન — પિતૃભગિની
માતાની બહેન — માતૃભગિની

સસરા — શ્વશુરઃ
સાસુ — શ્વશુરપત્ની

પુરુષ ગુરુ — ગુરુઃ
ગુરુની પત્ની — ગુરુપત્ની

સ્ત્રી ગુરુ — ગુરવી
સ્ત્રી ગુરુના પતિ — ગુરુવીપતિઃ

શિષ્ય — શિષ્યઃ
મિત્ર — સખા

પ્રિયજન — આપ્તજનઃ
સમાન કુળમાં જન્મેલો — સ્વકુલજાતઃ

સમાપન

અગાઉ જણાવેલી પદ્ધતિથી સતત જળ છોડતાં નીચેના શ્લોકોનું પઠન કરવું.

**નરકેષુ સમસ્તેષુ યાતનાસુ ચ યે સ્થિતાઃ।
તેષામાપ્યાયનાયૈતદ્દીયતે સલિલં મયા॥**

**યેઽબાન્ધવા બાન્ધવાશ્ચ યેઽન્યજન્મનિ બાન્ધવાઃ।
તે તૃપ્તિમખિલાં યાન્તુ યશ્ચાસ્મત્તોઽભિવાંછિતઃ॥**

હવે જળપાત્રમાં બાકી રહેલું જળ બહાર ફેંકી દેવું.

યજ્ઞોપવીતને ફરી સામાન્ય સ્થિતિમાં લાવવું.

પૂર્વ દિશા તરફ મુખ કરીને બેસવું.

નીચેનો મંત્ર બોલવો અને હમણાં પૂર્ણ કરેલી સમગ્ર ક્રિયાનું કર્તૃત્વ ભગવાનને સમર્પિત કર્યું છે એવો ભાવ રાખવો.

હવે “આ કાર્ય મેં કર્યું” એવો ભાવ સંપૂર્ણપણે છોડી દેવાનો પ્રયત્ન કરવો.

મંત્ર:

અનેન યથાશક્તિ કૃતેન
દેવર્ષિ પિતૃ તર્પણાખ્યેન કર્મણા
ભગવાન્ પિતૃસ્વરૂપિ જનાર્દન વાસુદેવઃ પ્રીયતાં।
ન મમ।

ૐ તત્સત્।

ૐ સર્વં શ્રીકૃષ્ણાર્પણમસ્તુ।

ૐ લોકાઃ સમસ્તાઃ સુખિનો ભવન્તુ।

ૐ સર્વે જનાઃ સુખિનો ભવન્તુ।

ૐ શાન્તિઃ શાન્તિઃ શાન્તિઃ॥

સરળ પધ્ધતિ

સંકલ્પ

• પલાંઠી વાળીને બેસવું. જો પલાંઠી વાળીને બેસવું શક્ય ન હોય તો ખુરશી પર પણ બેસી શકાય.
• દેવો, ઋષિઓ, દિવ્ય જીવો અને પૂર્વજોને પ્રસન્ન કરવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યા છો એવો ભાવ મનમાં રાખવો.
• ચમચીથી થોડું જળ પોતાની હથેળીમાં રેડીને હથેળીને સ્વચ્છ કરવી.

તર્પણની વિધિ

જમણી હથેળી ઉપરની તરફ રાખવી.
ચમચીથી જમણી હથેળીમાં થોડું જળ રેડવું.
વિવિધ દેવોને પ્રસન્ન કરવાનો ભાવ રાખીને નીચેનો મંત્ર બોલવો.
ત્યારબાદ જમણી હથેળીને એવી રીતે ઢાળવી કે જળ ચારેય આંગળીઓના અગ્રભાગમાંથી નીચે પડે.

દસ્તાવેજના ચિત્રમાં આ સ્થાનને “૧” તરીકે દર્શાવ્યું છે.

મંત્ર:

ૐ દેવાઃ તૃપ્યન્તામ્॥

આ રીતે દેવ તર્પણ પૂર્ણ થાય છે.

હવે ફરી ચમચીથી જમણી હથેળીમાં જળ રેડવું.

સમગ્ર વિશ્વને ધારણ કરનારા સપ્તર્ષિઓને પ્રસન્ન કરવાનો ભાવ રાખીને નીચેનો મંત્ર બોલવો.

ફરી જમણી હથેળીને ઢાળીને ચારેય આંગળીઓના અગ્રભાગમાંથી જળ છોડવું.

મંત્ર:

ૐ સપ્તર્ષયઃ તૃપ્યન્તામ્॥

હવે ફરી જમણી હથેળીમાં ચમચીથી જળ રેડવું.

વિવિધ અન્ય ઋષિઓ અને દિવ્ય જીવોને પ્રસન્ન કરવાનો ભાવ રાખવો.

આ વખતે જળ જમણા હાથની કનિષ્ઠિકાની નીચેના ભાગમાંથી છોડવું. દસ્તાવેજના ચિત્રમાં આ સ્થાનને “૨” તરીકે દર્શાવ્યું છે.

આ મંત્ર બે વાર બોલવો અને બંને વાર જળ અર્પણ કરવું.

મંત્ર:

ૐ ઋષયો દિવ્યમનુષ્યાઃ તૃપ્યન્તામ્॥૧॥

ૐ ઋષયો દિવ્યમનુષ્યાઃ તૃપ્યન્તામ્॥૨॥

હવે ફરી ચમચીથી જમણી હથેળીમાં જળ રેડવું.

વિવિધ પૂર્વજો અને મૃત્યુ પામેલા જીવોને પ્રસન્ન કરવાનો ભાવ રાખવો—એવા જીવો કે જેમની સાથે આપણું કર્મજન્ય ઋણ હોય.

આ વખતે જળ તર્જનીના નીચેના ભાગ અને અંગૂઠાની ઉપરના ભાગ વચ્ચેના સ્થાનેથી છોડવું. દસ્તાવેજના ચિત્રમાં આ સ્થાનને “૩” તરીકે દર્શાવ્યું છે.

આ મંત્રનો એક ભાગ પુનરાવર્તિત કરીને ત્રણ વાર જળ અર્પણ કરવું.

મંત્ર:

ૐ પિતરઃ તૃપ્યન્તાં।
તેભ્યઃ સ્વધા નમઃ॥૧॥

તેભ્યઃ સ્વધા નમઃ॥૨॥

તેભ્યઃ સ્વધા નમઃ॥૩॥

સમાપન

ચમચીથી થોડું જળ ફરી પોતાની હથેળીમાં રેડીને હથેળીને સ્વચ્છ કરવી.

થોડી ક્ષણ શાંત રહેવું અને દેવો, ઋષિઓ, દિવ્ય જીવો તથા પૂર્વજો પાસેથી પ્રાપ્ત થયેલી વસ્તુઓ માટે કૃતજ્ઞતાનો ભાવ રાખવો.

દેવો, ઋષિઓ, દિવ્ય જીવો અને પૂર્વજો તૃપ્ત થયા છે એવો ભાવ મનમાં રાખવો.
આ સૌથી સરળ તર્પણમાં મુખ્ય ક્રમ આ છે:
દેવો → આંગળીઓના અગ્રભાગથી ૧ વાર
સપ્તર્ષિ → આંગળીઓના અગ્રભાગથી ૧ વાર
ઋષિ અને દિવ્ય મનુષ્યો → કનિષ્ઠિકાની નીચેના ભાગથી ૨ વાર
પિતૃઓ → તર્જનીના મૂળની નીચે અને અંગૂઠાની ઉપરના ભાગથી ૩ વાર