SanskritGavya

SanskritGavya

संस्कृत गोवीथी : : गव्य 3

Gavya_3


शब्द सिन्धु

Work


  • कार्यप्रवाह – workflow
  • कार्यभार – workload
  • कार्यक्रमस्वचालन – workflow automation
  • कर्मसारथि – co-worker
  • कर्मकरगण – workforce
  • परिबृंहण – additional work

पाठ १.३


Work Theme

  • अहं आगामिवर्षे करिष्यामि | – Next year, I will work.
  • मम अन्यत् कार्यम् अस्ति| – I have some other work.
  • गृहकार्यं सर्वं समाप्तं वा? – Finished your household work?
  • ममापि बहुनि कार्याणि सन्ति – I have a lot of work to do myself.
अहं पठामि में पढ़ता हूँ
त्वं पठसि तू पढ़ता है
स: पठति वह पढ़ता है
अहं खादामि में खाता हूँ
त्वं खादसि तू खाता है
स: खादति वह खाता है
अहं पश्यामि में देखता हूँ
त्वं पश्यसि तू देखता है
स: पश्यति वह देखता है
  • अहं वाणिज्यशास्त्रं पठामि|
  • नवमकक्श्यायां पठामि|
  • संस्कृतं पठामि|
  • त्वं प्रातः किं खादसि?
  • त्वं फलानि अपि खादसि?
  • पुनः कदाचित् पश्यामि (Meet you again)
  • मासे कति चित्राणि पश्यति? – How often do you go to films in a month?

 

Bookish..

Untitled

Untitled2

Untitled3

 


सुभाषित


विवेक-चूड़ामणि

चित्तस्य शुद्धये कर्म न तु वस्तुपलब्धये।
वस्तुसिद्धिर्विचारेण न किंचित कर्मकोटीभि:।।11।।

Work leads to purification of the mind, not to perception of the Reality. The realisation of Truth is brought about by discrimination and not in the least by ten million of acts.

कर्म चित्त की शुद्धि के लिये ही है, वस्तुपलब्धि (तत्वदृष्टि) – के लिये नहीं। वस्तु-सिद्धि तो विचार से ही होती है, करोड़ों कर्मों से कुछ भी नहीं हो सकता।


पठन/मनन


Following excerpt is from Kathak griha sutra. It is commenraty by Devapala on first Sun sighting Sanskar for newborn. Try to interpret it by self.

KathakGrihasutra_0

KathakGrihasutra

 

 

 

संस्कृत गोवीथि : : गव्य ३८ (पुराण विशेष) :: ध्यान क्या है?

Gavya38

What is ध्यान? What is the power of ध्यान?

ध्यै चिन्तायां स्मृतो धातुर्विष्णुचिन्ता मुहुर्मुहुः ।
अनाक्षइप्तेन मनसा ध्यानमित्यभिधीयते ।। ३७४.१ ।।

एवं ध्यानसमायुक्तः स्वदेहं यः परित्यजत् ।
कुलं स्वजनमित्राणि समुद्‌धृत्य हरिर्भवेत् ।। ३७४.५ ।।

The root dhyai is known to be used in the sense of contemplation. A constant meditation on Visnu without digression of mind is said to be contemplation.

A persion who discards his body (with his mind) or in other words detach his mind from bodily processes, endowed with such contemplation, would elevate not only him, his family but also kinsmen and friends and would become Hari.

This is the reason, Trikal Sandhya is part and parcel of Grihasth Dwija. You learn to go into state of ध्यान because your mind has cascading impact on the society!! At the same time, you have power to influence others who cannot go into state of contemplation or learning it or ignorant about it.

Why contemplate on gross forms first?

मनःस्थित्यर्थमिच्छन्ति स्थूलध्यानमनुक्रमात् ।

तद्‌भूतं निश्चलीभूतं लभेत् सूक्ष्मेऽपि संस्थितं ।

Yogi(s) prefer to contemplate on gross things first for making the mind firm. One would be able to get steadiness in minute things also after gaining firmness.

Chant following mantra following contemplation.

अहं ब्रह्म ज्योतिरात्मा वासुदेवो विमुक्त ओं ।।

“I am Brahman, light, aatma, Vasudeva, the liberated..ॐ”

अग्निपुराणम्/अध्यायः ३७४


शब्द सिन्धु


ज्ञानगम्यं (GYaanagamyaM) = to be approached by knowledge
ज्ञानचक्षुषः (GYaanachakShushhaH) = those who have the eyes of knowledge
ज्ञानचक्षुषा (GYaanachakShushhaa) = by the vision of knowledge
ज्ञानदीपिते (GYaanadiipite) = because of the urge for self-realisation
ज्ञानप्लवेन (GYaanaplavena) = by the boat of transcendental knowledge
ज्ञानमनंतं (GYaanamana.ntaM) = Knowledge and Infinity or Absoluteness
ज्ञानमयः (GYaanamayaH) = (Masc. Nom.Sing.)full of knowledge
ज्ञानमयो (GYaanamayo) = full of Gyana or knowledge
ज्ञानयज्ञः (GYaanayaGYaH) = sacrifice in knowledge
ज्ञानयज्ञाः (GYaanayaGYaaH) = sacrifice in advancement of transcendental knowledge
ज्ञानयज्ञेन (GYaanayaGYena) = by cultivation of knowledge
ज्ञानयोगेन (GYaanayogena) = by the linking process of knowledge
ज्ञानवतां (GYaanavataaM) = of the wise
ज्ञानवान् (GYaanavaan.h) = learned
ज्ञानविहिनः (GYaanavihinaH) = (but)bereft of knowledge of the Self
ज्ञानशब्दयोः (GYaanashabdayoH) = of knowledge and sound
ज्ञानस्य (GYaanasya) = of knowledge
ज्ञानाः (GYaanaaH) = knowledge
ज्ञानाग्निः (GYaanaagniH) = the fire of knowledge
ज्ञानात् (GYaanaat.h) = than knowledge
ज्ञानानां (GYaanaanaaM) = of all knowledge
ज्ञानावस्थित (GYaanaavasthita) = situated in transcendence
ज्ञानिनः (GYaaninaH) = of the knower
ज्ञानिभ्यः (GYaanibhyaH) = than the wise
ज्ञानी (GYaanii) = one who is in knowledge
ज्ञाने (GYaane) = in knowledge
ज्ञानेन (GYaanena) = with knowledge
ज्ञानेनैव (GYaanenaiva) = GYAnena + eva:thro’ knowledge alone
ज्ञानेन्द्रिय (GYaanendriya) = an organ of knowledge, i.e. the five senses
ज्ञायते (GYaayate) = known
ज्ञायसे (GYaayase) = can to be known
ज्ञास्यसि (GYaasyasi) = you can know
ज्ञेयं (GYeyaM) = be known
ज्ञेयः (GYeyaH) = should be known
ज्ञेयोसि (GYeyosi) = You can be known


पाठ


1 2

लोकोक्ति

बहुत अधिक प्रचलित और लोगों के मुँहचढ़े वाक्य लोकोक्ति के तौर पर जाने जाते हैं। इन वाक्यों में जनता के अनुभव का निचोड़ या सार होता है। इनकी उत्पत्ति एवं रचनाकार ज्ञात नहीं होते।

प्राप्तं प्राप्तमुपासीत।

प्रारब्धमुत्तमजना न परित्यजन्ति

प्रियवादिनो न शत्रु:

बिन्दुश: पूर्यते सिन्धु:।

भवति न बिसतन्तुर्वारणं वारणानाम्।

भीतं भापयते विधि:


सुभाषित


काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम् |
व्यसनेन च मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा ||

A intelligent (‘buddhiman’) man spends his time in the research and studies of literature (‘Kaavya’) and philosophy (‘Shastras’ like Veda Shastra, dharma shastra etc.). Or in other words the said subjects are means of his entertainment (He gets satisfaction due to the studies of ‘kaavya’ and philosophy). In contrast a unintelligent (‘Murkha’) man gets satisfaction in bad habits like sleep (Laziness), quarrel or some type of addiction. Tatparya (Conclusion): In this subhaashita the subhaashitkar has in short advised the reader that how should one spend his/her time!! May be according to him a ‘buddhiman’ is a person who invests his time in order to get some thing ‘valuable’ and long lasting!!


पठन -> मनन -> स्मरण -> आत्मसात


पुराण विशेष

अग्निपुराणम्/अध्यायः ३७४

ध्यानम्

अग्निरुवाच
ध्यै चिन्तायां स्मृतो धातुर्विष्णुचिन्ता मुहुर्मुहुः ।
अनाक्षइप्तेन मनसा ध्यानमित्यभिधीयते ।। ३७४.१ ।।

आत्मनः समनस्कस्य मुक्ताशेषोपधस्य च ।
ब्रह्मचिन्तासमा शक्तिर्ध्यानं नाम तदुच्यते ।। ३७४.२ ।।

ध्येयालम्बनसंस्थस्य सदृशप्रत्ययस्य च ।
प्रत्ययान्तरनिर्मुक्तः प्रत्ययो ध्यानमुच्यते ।। ३७४.३ ।।

ध्येयावस्थितचित्तस्य प्रदेशे यत्र कुत्रचित् ।
ध्यानमेतत्समुद्दिष्टं प्रत्ययस्यैकभावना ।। ३७४.४ ।।

एवं ध्यानसमायुक्तः स्वदेहं यः परित्यजत् ।
कुलं स्वजनमित्राणि समुद्‌धृत्य हरिर्भवेत् ।। ३७४.५ ।।

एवं मुहूर्त्तमर्धं वा ध्यायेद् यः श्रद्ध्या हरिं ।
सोपि यां गतिमाप्नोति न तां सर्वैर्महामखैः ।। ३७४.६ ।।

ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यच्च ध्यानप्रयोजनं ।
एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा योगं युञ्जीत तत्त्ववित् ।। ३७४.७ ।।

योगाभ्यासाद्‌भवेन्मूक्तिरैश्वर्य्यञ्चाष्टधा महत् ।
ज्ञानवैराग्यसम्पन्नः श्रद्दधानः क्षमान्वितः ।। ३७४.८ ।।

विष्णुभक्तः सदोत्साही ध्यातेत्थं पुरुषः स्मृतः ।
मूर्तामूर्त्तं परम्ब्रह्म हरेर्ध्यानं हि चिन्तनम् ।। ३७४.९ ।।

सकलो निष्कलो ज्ञेयः सर्वज्ञः परमो हरिः ।
अणिमादिगुणैश्वर्य्यं मुक्तिर्ध्यानप्रयोजनम् ।। ३७४.१० ।।

फलेन योजको विष्णुरतो ध्यायेत् परेश्वरं ।
गच्छंस्तिष्ठन् स्वपन् जाग्रदुन्मिषन्निमिषन्नपि ।। ३७४.११ ।।

शुचिर्वाप्यशुचिर्वापि ध्यायेत् सततमीश्वरम् ।
स्वदेहायतनस्यान्ते मनसि स्थाप्य केशवम् ।। ३७४.१२ ।।

हृत्पद्मपीठिकामध्ये ध्यानयोगेन पूजयेत् ।
ध्यानयज्ञः परः शुद्धः सर्वदोषक्विर्ज्जितः ।। ३७४.१३ ।।

तेनेष्ट्वा मुक्तिमाप्नोति वाह्यशुद्धैश्च नाध्वरैः ।
हिंसादोषविमुक्तित्वाद्विशुद्धिश्चित्तसाधनः ।। ३७४.१४ ।।

ध्यानयज्ञः परस्तस्मादपवर्गफलप्रदः ।
तस्मादशुद्धं सन्त्यज्य ह्यनित्यं वाह्यसाधनं ।। ३७४.१५ ।।

यज्ञाद्यं कर्म्म सन्त्यज्य योगमत्यर्थमभ्यसेत् ।
विकारमुक्तमव्यक्तं भोग्यभोगसमन्वितं ।। ३७४.१६ ।।

चिन्तयेद्धृदये पूर्वं क्रमादादौ गुणत्रयं ।
तमः प्रच्छाद्य रजसा सत्त्वेन च्छादयेद्रजः ।। ३७४.१७ ।।

ध्यायेत्त्रिमण्डलं पूर्वं कृष्णां रक्तं सितं क्रमात् ।
सत्त्वोपाधिगुणातीतः पुरुषः पञ्चविंशकः ।। ३७४.१८ ।।

ध्येयमेतदशुद्धञ्च त्यक्त्वा शुद्धं विचिन्तयेत् ।
ऐश्वर्य्यं पङ्कजं दिव्यं पुरुषोपरि संस्थितं ।। ३७४.१९ ।।

द्वादशाङ्गुलविस्तीर्णं शुद्धं विकशितं सितम् ।
नालमष्टङ्गुलं तस्य नाभिकन्दसमुद्भ्वं ।। ३७४.२० ।।

पद्मपत्राष्टकं ज्ञेयमणिमादिगुणाष्टकम् ।
कर्णिकाकेशरं नालं ज्ञानवैराग्यभुत्तमम् ।। ३७४.२१ ।।

विष्णुधर्म्मश्च तत्कन्दमिति पद्मं विचिन्तयेत् ।
तद्धर्मज्ञानवैराग्यं शिवैश्वर्य्यमयं परं ।। ३७४.२२ ।।

ज्ञात्वा पद्मासनं सर्वं सर्वदुःखान्तमाप्नुयात् ।
तत्पद्मकर्णिकामध्ये शुद्धदीपशिखाकृति ।। ३७४.२३ ।।

अङ्गुष्ठमात्रममलं ध्यायेदोङ्कारमीश्वरं ।
कदम्वगोलकाकारं तारं रूपमिव स्थितं ।। ३७४.२४ ।।

ध्यायेद्वा रश्मिजालेन दीप्यमानं समन्ततः ।
प्रधानं पुरुषातीतं स्थितं पद्मस्थमीश्वरं ।। ३७४.२५ ।।

ध्यायेज्जपेच्च सततमोङ्कारं परमक्षरं ।
मनःस्थित्यर्थमिच्छन्ति स्थूलध्यानमनुक्रमात् ।। ३७४.२६ ।।

तद्‌भूतं निश्चलीभूतं लभेत् सूक्ष्मेऽपि संस्थितं ।
नाभिकन्दे स्थितं नालं दशाङ्गुलसमायतं ।। ३७४.२७ ।।

नालेनाष्टदलं पद्म द्वादशाङ्गुलविस्तृतं ।
सकर्णिके केसराले सूर्य्यसोमाग्निमण्डलं ।। ३७४.२८ ।।

अग्निमण्डलमध्यस्थः शङ्खक्रगदाधरः ।
पद्मी चतुर्भुजो विष्णुरथवाष्टभुजो हरिः ।। ३७४.२९ ।।

शार्ङ्गाक्षवलयधरः पाशाङ्कुशधरः परः ।
स्वर्णबर्णः श्वेतवर्णः सश्रीवत्सः सकौस्तुभः ।। ३७४.३० ।।

वनमाली स्वर्णहारी स्फुरन्मकरकुण्डलः ।
रत्नोज्जवलकिरीटश्च पीताम्बरधरो महान् ।। ३७४.३१ ।।

सर्व्वाभरणभूषाढ्यो वितस्तिर्वा यथेच्छया ।
अहं ब्रह्म ज्योतिरात्मा वासुदेवो विमुक्त ओं ।। ३७४.३२ ।।

ध्यानाच्छ्रान्तो जपेन्मन्त्रं जपाच्छ्रान्तश्च चिन्तयेत् ।
जपध्यानादियुक्तस्य विष्णुः शीघ्रं प्रसीदति ।। ३७४.३३ ।।

जपयज्ञस्य वै यज्ञाः कलां नार्हन्ति षोड़शीं ।
जपिनं नोपसर्पन्ति व्याधयश्चाधयो ग्रहाः ।।

भुक्तिर्मुक्तिर्मृत्युजयो जपेन प्राप्नुयात् फलं ।। ३७४.३४ ।।

इत्यादिमहापुराणे आग्नेये ध्यानं नाम चतुःसप्तत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥

 

 

संस्कृत गोवीथि : : गव्य ४२ (पुराण विशेष) :: राजनीतिज्ञ राम

Gavya42रामका राज्यतंत्र – अग्निपुराणम्/अध्यायः २३९

one of the fundamental thing missing in Mr. Narendra Modi is that he cannot even harm those who are harming him!!

दड्यांस्तु दण्डयेद्राजा स्वं रक्षेच्चःविषादितः ।

He must punish those who deserve the punishment.

I wish he learns from Bhagvaan Raam!

This chapter of Agni Purana is a self-test for each new age politician in democracy. Citizens must demand these qualities from a leader.

Some of the notable qualities.

Good descent, good conduct, young, compassion, quick action, consistency, being fortunate (?), truthfullness, service to the aged, intellect, gratefulness,valor, faithfulness, foresightedness, zeal, purity,generosity, modesty!


शब्द सिन्धु


स्वयंप्रकाशित (svayaMprakaashita) = self-illumined like stars(Sun)
स्वया (svayaa) = by their own
स्वर (svara) = sound
स्वरन्धरा (svarandharaa) = (f) harmonium
स्वरूप (svaruupa) = one’s true nature
स्वरूपं (svaruupaM) = form
स्वर्ग (svarga) = heaven
स्वर्गं (svargaM) = to heaven
स्वर्गतिं (svargatiM) = passage to heaven
स्वर्गपराः (svargaparaaH) = aiming to achieve heavenly planets
स्वर्गलोकं (svargalokaM) = heaven
स्वर्गात् (svargaat.h) = (Masc.abl.S)heaven
स्वर्गे (svarge) = in heaven
स्वलीलया (svaliilayaa) = sva+lIlaya, through one’s play-like action
स्वल्प (svalpa) = little
स्वल्पं (svalpaM) = a little
स्वल्पतन्त्रं (svalpatantraM) = (n) oligarchy
स्वसंवेदन (svasa.nvedana) = the understanding of oneself
स्वस्ति (svasti) = all peace
स्वस्तिकासन (svastikaasana) = the prosperous posture
स्वस्तिनस्तार्क्ष्यो (svastinastaarkShyo) = let tArkshya or Garuda do good to us
स्वस्तिर्नो (svastirno) = good to us
स्वस्थः (svasthaH) = being situated in himself
स्वस्थैः (svasthaiH) = by healthy persons (ie , healthy in minds , their minds being well
स्वस्यः (svasyaH) = by his own
स्वहस्तः (svahastaH) = Signature
स्वक्षेत्र (svakShetra) = Planet in its own sign
स्वां (svaaM) = of Myself
स्वागतकक्षः (svaagatakaxaH) = (m) drawing room
स्वाति (svaati) = The fifteenth nakshatra. Can be spelt Svati
स्वाद (svaada) = (m) taste
स्वादते (svaadate) = (1 ap) to taste
स्वादु (svaadu) = sweet
स्वाधीन (svaadhiina) = dependent on the self
स्वाध्याय (svaadhyaaya) = self-study
स्वाध्यायः (svaadhyaayaH) = study of Vedic literature
स्वाध्यायान्मा (svaadhyaayaanmaa) = sva + adhyAyAt.h + mA:fromone’s learning + don’t
स्वाप (svaapa) = (m) sleep
स्वामि (svaami) = master
स्वामी (svaamii) = the master
स्वायत्त (svaayatta) = dependent only one onself
स्वाराज्य (svaaraajya) = `self-rule’, i.e., not being subordinate someone else
स्वार्थ (svaartha) = one’s own ends
स्वार्थी (svaarthii) = adj. self-centered
स्वीकरोति (sviikaroti) = to accept
स्वेन (svena) = by your own
स्वैरतन्त्रं (svairatantraM) = (n) autocracy
स्व्यं (svyaM) = of one’s own
स्व्रांजली (svraa.njalii) = Musical notes
ह (ha) = the sun
हंस (ha.nsa) = (masc) swan, goose
हंसः (ha.nsaH) = (m) swan
हंसासन (ha.nsaasana) = the swan posture
हट (haTa) = force, against one’s will
हटयोग (haTayoga) = union with the supreme via discipline
हतं (hataM) = killed
हतः (hataH) = being killed
हतान् (hataan.h) = already killed
हतानि (hataani) = (past.part.)having been killed
हतैः (hataiH) = having been killed
हत्या (hatyaa) = (f) assassination
हत्वा (hatvaa) = by killing
हनन (hanana) = killing
हनिष्ये (hanishhye) = I shall kill
हनुमत्प्रभुः (hanumatprabhuH) = the lord of Hanuman
हनुमान (hanumaana) = a monkey chief, son of Anjana and Vayu
हनुमानासन (hanumaanaasana) = the splits
हन्त (hanta) = O ! , Alas !
हन्तारं (hantaaraM) = the killer
हन्ति (hanti) = kills
हन्तुं (hantuM) = to kill
हन्तृ (hantRi) = desirous of killing
हन्यते (hanyate) = is killed
हन्यमाने (hanyamaane) = being killed
हन्युः (hanyuH) = may kill
हय (haya) = horse
हयैः (hayaiH) = horses
हर् (har.h) = to steal
हर (hara) = shankara
हरः (haraH) = shiva
हरति (harati) = (1pp) to take (away)


पाठ


1 2


सुभाषित


धारणाद्धर्ममित्याहु: धर्मो धारयते प्रजा: |
यस्याद्धारणसंयुक्तं स धर्म इति निश्चय: ||

The word “dharma” is derived from verb “dhaaraNa”. it is “dharma” which holds society together. Hence if something is able to hold people together, no doubt it is dharma.


पठन -> मनन -> स्मरण -> आत्मसात


रामका राज्यतंत्र – अग्निपुराणम्/अध्यायः २३९

one of the fundamental thing missing in Mr. Narendra Modi is that he cannot even harm those who are harming him!!

दड्यांस्तु दण्डयेद्राजा स्वं रक्षेच्चःविषादितः ।

He must punish those who deserve the punishment.

I wish he learns from Bhagvaan Raam!

This chapter of Agni Purana is a self-test for each new age politician in democracy. Citizens must demand these qualities from a leader.


राम उवाच
स्वाम्यमात्यञ्च राष्ट्रञ्च दुर्गं कोषो बलं सुहृतं ।
परस्परोपकारीदं सप्ताङ्गं राकज्यमुच्य्ते ।। २३९.१ ।।

राज्याङ्गानां वरं राष्ट्रं साधनं पालयेत् सदा ।
कुलं शीलं वयः सत्त्वं दाक्षिण्यं क्षिप्रकारिता ।। २३९.२ ।।

अविसंवादिता सत्यं वृद्धसेवा कृतज्ञता ।
दैवसम्पन्नता बुद्धिरक्षुद्रपरिवारता ।। २३९.३ ।।

शक्यसामन्तता चैव तथा च दृढभक्तिता२ ।
दीर्घदर्शित्वमुत्साहः शुचिता स्थूललक्षिता ।। २३९.४ ।।

विनीतत्वं धार्मिकता साधोश्च नृपतेर्गुणाः ।
प्रख्यातवंशमक्रूरं लोकसङ्‌ग्राहिणं शुचिं ।। २३९.५ ।।

कुर्व्वीतात्महिताकाङ्क्षी परिचारं महीपतिः ।
वाग्मी प्रगल्भः स्मृतिमानुदग्रो बलवान् वशी ।। २३९.६ ।।

नेता दण्डस्य निपुणः कृतशिल्पपरिग्रहः ।
पराभियोगप्रसहः सर्वदुष्टप्रतिक्रिया ।। २३९.७ ।।

परवृत्तान्ववेक्षी च सन्धिविग्रहतत्तववित् ।
गूढमन्त्रप्रचारज्ञो देशकालविभागवित् ।। २३९.८ ।।

आदाता सम्यगर्थानां विनियोक्ता च पात्रवित् ।
क्रोधलोभभयद्रोहदम्भचापलवर्ज्जितः ।। २३९.९ ।।

परोपतापपैशून्यमात्सर्येर्षानृतातिगः ।
वृद्धोपदेशसम्पन्नः शक्तो मधुरदर्शनः ।। २३९.१० ।।

गुणानुरागस्थितिमानात्मसम्पद्‌गुणा स्मृताः ।
सुलीनाः शुचयः शूराः श्रुतवन्तोऽनुरागिणः ।। २३९.११ ।।

दण्डनीतेः प्रयोक्तारः सचिवाः स्युर्म्महीपतेः ।
सुविग्रहो जानपदः कुलशीलकलान्वितः ।। २३९.१२ ।।

वाग्मी प्रगल्भश्चक्षुष्मानुत्साही प्रतिपत्तिमान् ।
स्तम्भ्चापलहीनश्च मैत्रः क्लेशसहः शुचिः ।। २३९.१३ ।।

सत्यसत्त्वधृतिस्थैर्य्यप्रबावारोग्यसंयुतः ।
कृतशिल्पश्च७ दक्षश्च प्रज्ञावान् धारणान्वितः ।। २३९.१४ ।।

दृढभक्तिरकर्त्ता च वैराणां सचिवो भवेत् ।
स्मृतिस्तत्परतार्थेषु चित्तज्ञो ज्ञाननिश्चयः ।। २३९.१५

दृढता मन्त्रगुप्तिश्च मन्त्रिसम्पत् प्रकीर्त्तिता ।
त्रय्यां च दण्डनीत्यां च कुशलः स्यात् पुरोहितः ।। २३९.१६ ।।

अथर्व्ववेदविहितं कुर्य्याच्छान्तिकपौष्टिकं ।
साधुतैषाममात्यानां तद्विद्यैः सह बुद्धिमान् ।। २३९.१७ ।।

चक्षुष्मत्तां च शिल्पञ्च परीक्षएत गुणद्वयं ।
स्वजनेभ्यो विजानीयात् कुलं स्थानमवग्रहं ।। २३९.१८ ।।

परिकर्म्म्सु दक्षञ्च विज्ञानं धारयिष्णुतां ।
गुणत्रयं परीक्षेत प्रागल्भ्यं प्रीतितां तथा ।। २३९.१९ ।।

कथायोगेषु बुद्ध्येत वाग्‌मित्वं सत्यवादितां ।
उत्साहं च प्रभावं च तथा क्लेशसहिष्णुतां ।। २३९.२० ।।

धृतिं चैवानुरागं च स्थैर्य्यञ्चापदि लक्ष्येत् ।
भक्तिं मैत्रीं च शौचं च जानीयाद्व्यवहारतः ।। २३९.२१ ।।

संवासिभ्यो बलं सत्त्वमारोग्यं शीलमेव च ।
अस्तव्धतामचापल्यं वैराणां चाप्यकार्त्तनं ।। २३९.२२ ।।

प्रत्यक्षतो विजानीयाद भद्रतां क्षुद्रतामपि ।
फलानुमेयाः सर्वत्र परोक्षगुणवृत्तयः ।। २३९.२३ ।।

शस्याकरवती पुण्या खनिद्रव्यसमन्विता ।
गोहिता भूरिसलिला पुन्यैर्जनपदैर्युता ।। २३९.२४ ।।

रम्या सकुञ्जरबला वारिस्थलपथान्विता ।
अदेवमातृका चेति शस्यते भूरिभूतये ।। २३९.२५ ।।

शूद्रकारुवणिक्‌प्रायो महारम्भः कृषीबलः ।
सानुरागो रिपुद्वेषी पीड़ासहकरः पृथुः ।। २३९.२६ ।।

नानादेश्यैः समाकीर्णो धार्म्मिकः पशुमान् बली ।
ईदृक्‌जनपदः शस्तोऽमूर्खव्यसनिनायकः।। २३९.२७ ।।

पृथुसीमं महाखातमुच्चप्राकारतोरणं ।
पुरं समावसेच्छैलसरिन्मरुवनाश्रयं ।। २३९.२८ ।।

जलवद्धान्यधनवद्‌दुर्गं कालसहं महत् ।
औदकं पार्वतं वार्क्षमैरिणं धन्विनं च षट् ।। २३९.२९ ।।

ईप्सितद्रव्यसम्पूर्णः पितृपैताम्होचितः ।
धर्मार्जितो व्ययसहः कोषो धर्मादिवृद्धये ।। २३९.३० ।।

पितृपैतामहो वश्यः संहतो दत्तवेतनः ।
विख्यातपौरुषो जन्यः कुशलः शकुनैर्वृतः ।। २३९.३१ ।।

नानाप्रहरणोपेतो नानायुद्धविशारदः ।
नानायोधसमाकीर्णो नीराजितहयद्विपः ।। २३९.३२ ।।

प्रवासायासदुःखेषु युद्धेषु च कृतश्रमः ।
अद्वैधक्षत्रियपयो दण्डो दण्डवतां मतः ।। २३९.३३ ।।

योगविज्ञानसत्त्वाढ्यं महापक्षं प्रियम्बदं ।
आयतिक्षममद्वैधं मित्रं कुर्वीत सत्कुल ।। २३९.३४ ।।

दूरादेवाभिगमनं स्पष्टार्थहृदयानुगा ।
वाक्‌ सत्कृत्य प्रदानञ्च त्रिविधो मित्रसङ्ग्रहः ।। २३९.३५ ।।

धर्मकामार्थसंयोगो मित्रात्तु त्रिविधं फलं ।
औरसं तत्र सन्नद्धं१६ तथा वंशक्रमागतं ।। २३९.३६ ।।

रक्षइतं व्ससनेभ्यश्च मित्रं ज्ञेयं चतुर्विधं ।
मित्रे गुणाः सत्यताद्याः समानसुखदुःखता ।। २३९.३७ ।।

वक्ष्येऽनुजीविनां वृत्तं सेवी सेवेत भूपतिं ।
दक्षता भद्रता दार्ढ्य क्षान्तिः क्लेशसहिष्णुता ।। २३९.३८ ।।

सन्तोषः शीलभुत्साहो मण्डयत्यनुजीविनं ।
यथाकालमुपासीत राजानं सेवको नयात् ।। २३९.३९ ।।

परस्थानगमं क्रौर्य्यमौद्धत्यं मत्सरन्त्यजेत् ।
विगृह्य कथनं भृत्यो न कुर्य्याज् ज्यायसा सह ।। २३९.४० ।।

गुह्यं मर्म्म च मन्त्रञ्च न च भर्त्तुः प्रकाशयेत् ।
रक्ताद् वृत्तिं समीहेत् विरक्तं सन्त्यजेन्नृपं ।। २३९.४१ ।।

आजीव्यः सर्व्वसत्त्वानां राजा पर्जन्यवद्भवेत् ।
आयद्वारेषु चाप्त्यर्थं धनं चाददतीति च ।। २३९.४२ ।।

कुर्य्यादुद्योगसम्पन्नानध्यक्षआन् सर्वकर्म्मसु ।
कृषिर्व्वणिक्पथो दुर्गं सेतुः कुञ्जरबन्धनं ।। २३९.४३ ।।

खन्याकरबलादानं शुन्यानां च निवेशनं ।
अष्टवर्गमिमं राजा साधुवृत्तोऽनुपालयेत् ।। २३९.४४ ।।

आमुक्तिकेभ्यश्चौरेभ्यः पौरेब्यो राजवल्लभात् ।
पृथिवीपतिलोभाच्च चप्रजानां पञ्चधा भयं ।। २३९.४५ ।।

अवेक्ष्यैतद्भ्यं काले आददीत करं नृपः ।
अभ्यन्तरं शरीरं स्वं वाह्यं राष्ट्रञ्च रक्षयेत् ।। २३९.४६ ।।

दड्यांस्तु दण्डयेद्राजा स्वं रक्षेच्चःविषादितः ।
स्त्रियः पुत्रांश्च शत्रुभ्यो विश्वसेन्न कदाचन ।। २३९.४७ ।।

इत्यादिमहापुराणे आग्नेये राजधर्म्मो नाम ऊनचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ।।

संस्कृत गोवीथि : : गव्य ५५ (गणेश साधना विशेष) :: ऋणहरगणेशस्तोत्रम्

Gavya51

॥ ऋणहरगणेशस्तोत्रम् ॥

सिन्दूरवर्णं द्विभुजं गणेशं
लम्बोदरं पद्मदले निविष्टम् ।
ब्रह्मादिदेवैः परिसेव्यमानं
सिद्धैर्युतं तं प्रणमामि देवम् ॥ १॥

सृष्ट्यादौ ब्रह्मणा सम्यक् पूजितः फलसिद्धये ।
सदैव पार्वतीपुत्रः ऋणनाशं करोतु मे ॥ २॥

त्रिपुरस्यवधात् पूर्वं शम्भुना सम्यगर्चितः ।
सदैव पार्वतीपुत्रः ऋणनाशं करोतु मे ॥ ३॥

हिरण्यकशिप्वादीनां वधार्ते विष्णुनार्चितः ।
सदैव पार्वतीपुत्रः ऋणनाशं करोतु मे ॥ ४॥

महिषस्य वधे देव्या गणनाथः प्रपूजितः ।
सदैव पार्वतीपुत्रः ऋणनाशं करोतु मे ॥ ५॥

तारकस्य वधात् पूर्वं कुमारेण प्रपूजितः ।
सदैव पार्वतीपुत्रः ऋणनाशं करोतु मे ॥ ६॥

भास्करेण गणेशो हि पूजितश्च स्वसिद्धये।
सदैव पार्वतीपुत्रः ऋणनाशं करोतु मे ॥ ७॥

शशिना कान्तिवृद्ध्यर्थं पूजितो गणनायकः ।
सदैव पार्वतीपुत्रः ऋणनाशं करोतु मे ॥ ८॥

पालनाय च तपसां विश्वामित्रेण पूजितः ।
सदैव पार्वतीपुत्रः ऋणनाशं करोतु मे ॥ ९॥

इदं त्वृणहरं स्तोत्रं तीव्रदारिद्र्यनाशनम् ।
एकवारं पठेन्नित्यं वर्षमेकं समाहितः ।
दारिद्र्यं दारुणं त्यक्त्वा कुबेरसमतां व्रजेत् ॥ १०॥

॥ इति ऋणहर गणेश स्तोत्रम् ॥

(Dhyanam)

Sindhoora varnam , dwibhujam Ganesam,
Lambodharam Padma dale nivishtam,
Brahamadhi devai pari sevyamanam,
Sidhairaryutham tham Pranamami devam

I salute that God Ganesa, who is of red colour ,
Who has two hands , who has a big paunch,
Who sits on a petal of lotus flower.
Who is served by Lord Brahma and other devas,
And who is saluted by the most eminent sages.

Stotram

1.Srushtyadhou brahmana samyak poojitha phala sidhaye ,
Sadaiva Parvathi puthra runa nasam karothu may.

Let the son of Goddess Parvathi , by worshipping whom,
Lord Brahma got the power of creation, destroy all my debts.

2.Tripurasya vadhaath poorvam Shambunaa samyak architha,
Sadaiva Parvathi puthra runa nasam karothu may.

Let the son of Goddess Parvathi , worshipped by Lord Shiva,
Before destruction of Tripuras, destroy all my debts.

3.Hiranya kasypaadheenaam vadharthe Vishunaarchitha,
Sadaiva Parvathi puthra runa nasam karothu may.

Let the son of Goddess Parvathi , worshipped by Lord Vishnu,
For the sake of killing Hiranya Kasipu , destroy all my debts.

4.Mahishasya vadhe devyaa Gana Nadha Prapoojitha,
Sadaiva Parvathi puthra runa nasam karothu may.

Let the son of Goddess Parvathi , who was worshipped as Lord of Ganas,
By the goddess for killing Mahishasura , destroy all my debts.

5.Tharakasya vadhaath poorvam , kumarena prapoojitha,
Sadaiva Parvathi puthra runa nasam karothu may.

Let the son of Goddess Parvathi , worshipped by Lord Subramanya,
Before killing of Tharakasura, destroy all my debts.

6.Bhaskarena Ganeso hi poojitha schavi sidhaye,
Sadaiva Parvathi puthra runa nasam karothu may.

Let the son of Goddess Parvathi worshipped as Ganesa,
By sun god to get his luster, destroy all my debts.

7.Sasinaa kanthi vrudhyartham poojitho Gana Nayaka,
Sadaiva Parvathi puthra runa nasam karothu may.

Let the son of Goddess Parvathi, worshipped as Lord of Ganas,
By the moon god for increasing his light , destroy all my debts.

8.Palanaya cha thapasaam Viswamithra poojitha,
Sadaiva Parvathi puthra runa nasam karothu may.

Let the son of Goddess Parvathi , worshipped by Viswamithra,
For protecting his penance , destroy all my debts.

9.Idham thw runa haram stotram , theevra daridrya nasanam,
Yeka varam paden nithyam varshamekam samahitha,
Daridryam darunam thyakthwa, Kubhera samatham vrajeth.

If this prayer for destruction of debts ,
Which destroys extreme poverty,
Is daily read for one week,
Before the completion of one year,
He would get out of the pitiable poverty and become like Khubera.

संस्कृत गोवीथी : : गव्य 7

Gavya7


शब्द सिन्धु


कवची (kavachii) = with armor
कवयः (kavayaH) = the intelligent
ज्ञायसे (GYaayase) = can to be known
ज्ञास्यसि (GYaasyasi) = you can know
ज्ञेयं (GYeyaM) = be known
ज्ञेयः (GYeyaH) = should be known
ज्ञेयोसि (GYeyosi) = You can be known


पाठ


संधि

1

Apply above simple sandhi rules on below paragraph, wherever you feel applicable.

2व्यवहार वाक्य

  • समय समागत:| – समय पर आ गए|
  • भवन्तं जानामि| – आपको जनता हूँ|
  • तथैव अस्तु| – वैसा ही हो|
  • जानामि भो:| – जानता हूँ|

सुभाषित


शैले शैले न माणिक्यं मौक्तिकं न गजे गजे ।
सुजनाः न हि सर्वत्र चंदनं न वने वने ॥ ॥

Not every mountain has gems in it, and not every
elephant is adorned with pearls . Not every forest
is blessed with sandal trees, and good people are
not to be found everywhere.


पठन/मनन


उषा वंदना

http://sanskritdocuments.org/doc_deities_misc/salutedawn.html?lang=sa

उषावंदनम्
   Salutation of the Dawn

अद्य भावय सुदिनम्!
Look to this Day!
जीवभूतः काल एषः । प्राणस्य प्राणः ।
For it is Life, the very Life of Life.
अस्मिन् स्वल्पकाले सत्यमये तव सतः सत्यं तिष्ठति
In its brief course lie all the
Verities and Realities of your Existence;
विकासानन्देन
The Bliss of Growth,
कर्मश्रिया
The Glory of Action,
सौन्दर्यशोभया ।
The Splendor of Beauty;
ह्यस्तु स्वप्नः ।
For Yesterday is but a Dream,
श्वस्तु आभासः ।
And Tomorrow is only a Vision;
कर्मकुशलतया आचरिते अद्य
But Today well lived makes every
गतदिनानि आनन्दस्वप्नमयानि भवन्ति ।
Yesterday a Dream of Happiness, and every
भाविदिनानि आशाप्रभया ज्वलन्ति ।
Tomorrow a Vision of Hope.
अतः सुदिनं अद्य सम्यक् भावय!
Look well therefore to this Day!
एषा उषाभिवन्दना!
Such is the Salutation of the Dawn.

 

संस्कृत गोवीथि : : गव्य २७ (साहित्य विशेष)

Gavya27

तीक्ष्णा नारुन्तुदा बुद्धिः कर्म शान्तं प्रतापयत्‌ ।

सत्पुरुषोकी बुद्धि तीक्ष्ण होती है किन्तु शस्त्रोंकी भांति मर्मभेदिनी नहीं होती| उसका कार्य तेजोयुक्त होने से शत्रुको भयप्रद करता है पर शांत गुणके साथ|

शिशुपालवध & न्यायदर्शन

न्यायका व्यापक अर्थ विविध प्रमाणोंसे वस्तुतत्त्वकी परीक्षा करना है| महाकवि माघ अपने काव्य में न्यायका यत्र तत्र वर्ना करते दिखे है|

For example:

चयस्त्विषामित्यवधारितं पुरा ततः शरीरीति विभाविताकृतिम्।
विभुर्विभक्तावयवं पुमानिति क्रमादमुं नारद इत्यबोधि॥

अर्थात दूर से नारदजी आ रहे थे। पहले तो समझा कि कोई तेजः पुंज आ रहा है; फिर आकृति का भान होने पर मालूम हुआ कि कोई शरीरी है। उसके पश्चात अवयव-विभाग की प्रतीति होने पर जाना कि कोई पुरुष है और फिर क्रमशः निश्चय हुआ कि नारदजी हैं।

कवि माघने प्रत्यक्ष ज्ञान की प्रक्रियामे निर्विकल्पकज्ञान एवं सविकल्पकज्ञानका संकेत किया है|

करपात्रीजी महाराजने अच्छा समजया है|

“नारद जी महाराज आ रहे थे आकश मार्ग से। यदुवंशियों की सुधर्मा सभा में भगवान कृष्णचन्द्र परमानन्दकन्द विराजमान थे। बलराम जी विराजमान थे। उन्होंने देखा कि कोई तेजः पुंज अवतरित हो रहा था। कुछ समीप आने पर उन्होंने कोई शरीर समझा। जब अवयवों का पृथक-पृथक कुछ उन्मेष हुआ तो कहा-कोई पुमान-पुरुष आ रहा है और समीप आने पर उन्होंने कहा- ‘ये तो देवर्षि नारद जी आ रहे हैं’।
इस तरह दूर से तेजः पुंज का दर्शन हुआ, नजदीक से शरीरी पुमान का बोध हुआ। अत्यन्त समीप से साक्षात नारद का बोध हुआ। इसी तरह जो तत्त्व से सुदूर हैं वे ब्रह्म ही समझते हैं, केवल प्रकाश रूप समझते हैं भक्त लोग कहते हैं, ब्रह्म क्या है राधा रानी के नूपुर का जो प्रकाश है, वही ब्रह्म है। मौजी हैं। रसिकों का मौज है, रसास्वादन है। हाँ तो जो अत्यन्त दूरस्थ हैं, उन्हें चिन्मय-बोधमय-अखण्ड बोधस्वरूप भगवान भासित होते हैं। जो कुछ नजदीक आते हैं उनके लिए वही केवल बोधरूप नहीं हैं किन्तु सर्वज्ञता, सर्वशक्तिमत्ता, अनन्तकोटिब्रह्माण्डनायकतादि अनेक गुणों से विशिष्ट हैं। जो और नजदीक आते हैं वे कहते हैं- ओ हो हो! अचिन्त्य-अनन्त अखण्ड-कल्याणगुणगणोपेत अनन्तकन्दर्पदमनपटीयान भगवान् हैं। हम लोग इसका रस लेते हैं। आनन्द लेते हैं। लेकिन संकेत मात्र कर देते हैं। लक्षण ऐक्य होने से वस्तु का ऐक्य होता है, नाम के अनेकत्व होने से वस्तु का अनेकत्व नहीं होता। लक्षण एक है तो लक्ष्य एक है। यहाँ लक्षण तो एक है- ‘अद्वयं यज्ज्ञानं तदेव तत्त्वम्’ केवल नाम ही तीन हैं। नाम भेद से वस्तु भेद माने तो नाम तो तीन हैं, एतावता वस्तु भी तीन सिद्ध होगी। फिर तो लक्षण भी तीन ही कहना चाहिए। यदि अलग-अलग लक्षण नहीं है एक ही लक्षण है- ‘अद्वयं यज्ज्ञानं तदेव तत्त्वम्’ तो खाली ‘ब्रह्मेति-परमात्मेति, भगवानिति’ नाम मात्र से उसका पार्थक्य कैसे हो जायगा? सजातीय-विजातीय-स्वगत भेद रहित, स्वप्रकाश, नित्य-विज्ञान को ही तत्त्व कहा है। वेदों का महान तात्पर्य ब्रह्म ही में है और वही सब तरह से सर्वोंत्कृष्ट है।” – भागवतसुधा – pg १२४

दूर वस्तुका निरवयज्ञान

निकट आने पर सावयवयज्ञान

क्रमिक ज्ञानसे निश्चयात्मक ज्ञान हो गया!


शब्द सिन्धु


पंक (pa.nka) = mud
पंगु (pa.ngu) = cripple
पंच (pa.ncha) = five
पंचत्वंगं (pa.nchatva.ngaM) = to die
पंचमः (pa.nchamaH) = (Masc.Nom.S)the fifth
पंडितः (pa.nDitaH) = (Masc.nom.Sing.)learned person
पंथा (pa.nthaa) = way
पंथाः (pa.nthaaH) = (masc.Nom.Sing.) path; way
पंथानः (pa.nthaanaH) = ways; paths
पक्वं (pakvaM) = ripe
पक्षवाद्यं (pakShavaadyaM) = (n) pakhaavaj
पङ्क (pa.nka) = mud
पङ्क्ति (pa.nkti) = spectrum
पङ्क्तिदर्शी (pa.nktidarshii) = spectroscope
पङ्क्तिमापी (pa.nktimaapii) = spectrometer
पङ्क्तिलेखा (pa.nktilekhaa) = spectrograph
पचति (pachati) = (1 pp) to cook
पचन्ति (pachanti) = prepare food
पचामि (pachaami) = I digest
पच्यन्ते (pachyante) = are cooked?
पञ्च (paJNcha) = five
पञ्चमं (paJNchamaM) = the fifth
पट (paTa) = spectrogram
पटगृहम् (paTagRiham.h) = (n) a tent
पटु (paTu) = (adj) skilled, clever
पठ् (paTh.h) = to read
पठनं (paThanaM) = reading
पठनीया (paThaniiyaa) = should be read
पठामि (paThaami) = read
पठित्वा (paThitvaa) = after reading
पठेत् (paThet.h) = may read
पण (paNa) = Play
पणन (paNana) = bargain
पणनयोग्य (paNanayogya) = marketable
पणनयोग्यता (paNanayogyataa) = marketability
पणवानक (paNavaanaka) = small drums and kettledrums
पण्डित (paNDita) = learned man
पण्डितं (paNDitaM) = learned
पण्डिताः (paNDitaaH) = the learned
पण्दित (paNdita) = the wise man
पत् (pat.h) = to fall
पतग (pataga) = Bird
पतङ्गाः (pata.ngaaH) = moths
पतति (patati) = (1 pp) to fall
पतत्रिन् (patatrin.h) = bird
पतन (patana) = falling
पतन्ति (patanti) = fall down
पतये (pataye) = husband
पति (pati) = husband
पतिगृहं (patigRihaM) = (Nr.Acc.sing.) husband’s house
पतितं (patitaM) = fallen (past part.)
पतिरेक (patireka) = He is the One Lord


पाठ


1 2 3


सुभाषित


अप्रधान: प्रधान: स्यात् पार्थिवं यदि सेवते।
प्रधानोऽप्यप्रधान: स्याद् यदि सेवाविवर्जित:॥

An unimportant person becomes important, as soon as he is employed by a prince (and) an important person becomes unimportant as soon as he is unemployed.


पठन/स्मरण


 

शिशुपालवधम्/सप्तमः सर्गः

 

अनुगिरमृतुभिर्वितायमानामथ स विलोकयितुं वनान्तलक्ष्मीं ।
निरगमदभिराद्धुमदृतानां भवति महत्सु न निष्फलः प्रयासः ।। ७.१ ।।

दधति सुमनसो वनानि बह्वीर्युवतियुता यदवः प्रयातुमीषुः ।
मनसिमहास्त्रमन्यथामी न कुसुमपञ्चकमलं विसोढुं ।। ७.२ ।।

अवसमधिगम्य तं हरन्तयो हृदयमयत्नकृतोज्वलस्वरूपाः ।
अवनिषु पदमङ्गनास्तदानीं न्यदधत विभ्रमसम्पदोऽङगनासु ।। ७.३ ।।

नखरुचिरचिन्द्रचापं ललितगतेषु गतागतं दधाना ।
मुखरितवलयं पृथौ नितम्बे भुजलतिका मुहुरस्खलत्तरुण्याः ।। ७.४ ।।

अतियपरिणाह्ववान्वितेने बहुतरमर्पितकिङ्किणीकः ।
अलघुनि जघनस्थलेऽपरस्या ध्वनिमधिकं कलमेखलाकलापः ।। ७.५ ।।

गुरुनिबिडनितम्बबिम्बभाराक्रमणनिपीडितमङ्गनाजनस्य ।
चरणयुगमसुस्रुवत्पदेषु स्वरसमसक्तमलक्तकच्छलेन ।। ७.६ ।।

तव सपदि समीपमानये तामहमिति तस्य मयाग्रतोऽभ्यधायि ।
अतिरभसाकृतालघुप्रतिज्ञामनृतगिरं गुणगौरि मा कृथा मां ।। ७.७ ।।

न च सुतनु न वेद्मि यन्महीयानसुनिरसस्तव निश्चयः परेण ।
वितथयति न जानातु मद्वचोऽसाविति च तथापि सखीषु मेऽभिमानः ।। ७.८ ।।

सततमनभिभाषणं मया ते परिणमितं भवतीमनानयन्तया ।
त्वयि तदिति विरोधनिश्चितायां भवति भवत्वसुहृज्जनः सकामः ।। ७.९ ।।

गतधृतिरवलम्बितुं बतासूननलमनालपनादहं भवत्याः ।
प्रणयति यदि न प्रसादबुद्धिर्भव मम मानिनि जीविते दयालुः ।। ७.१० ।।

प्रियमिति वनिता नितान्तमागःस्मरणसरोषषकषायिताक्षी ।
चरणगतसखीवचोऽनुरोधात्किल कथमप्यनुकूलयाञ्चकार ।। ७.११ ।।

द्रुतपदमिति मा वयस्य यासिर्ननु सुतनुं परिपालयानुयान्तीं ।
नहि न विदितखेदमेदतीयस्तनजघनोद्वहने तवापि चेतः ।। ७.१२ ।।

इति वदति सखीजनेऽनुरागाद्दयिततमामपरश्चिरं प्रतीक्ष्य ।
तदनुगमवशादनायतानि न्यधित मिमान इवावनिं पदानि ।। ७.१३ ।।

यदि मयि लघिमानमागतायां तव धृतिरस्ति गतास्मि सम्प्रतीयं ।
द्रुततरपदपातमापपात प्रियमिति कोपपदेन कापि संख्या ।। ७.१४ ।।

अविरलपुलकः सह व्रजन्त्याः प्रतिपदमेकतरः स्तनस्तरुण्याः ।
घटितविघटितः प्रियस्य वक्षस्तटभुवि कन्दुकविभ्रमं बभार ।। ७.१५ ।।

अशिथिलमपरावसज्य कण्ठे दृढपरिरब्धबृहद्बहिस्तनेन ।
हृषिततनुरुहा भुजेन भर्तृर्मृदुममृदु व्यतिविद्धमेकबाहुं ।। ७.१६ ।।

मुहुरसुसममाध्नती नितान्तं प्रणदितकाञ्चि नितम्बमण्डलेन ।
विषमितपृथुहारयष्टि तिर्यक्कुचमितरं तदुरस्थले निपीड्य ।। ७.१७ ।।

गुरुतरकलनूपुरानुनादं सललितनर्तितवामपादपद्मा ।
इतरदतिलोलमादधाना पदमथ मन्मथमन्थरं जगाम ।। ७.१८ ।।

लधुललितपदं तदंसपीठद्वयनिहितोभयपाणिपल्लवान्या ।
सकठिनकुचचूचुकप्रणोदं प्रियमबला सविलासमन्विनाय ।। ७.१९ ।।

जघनमेलघपीवरोरु कृच्छ्रादुरुनिबिरीसनितम्बभारखेदि ।
दयिततमशिरोधरावलम्बिस्वभुजलताविभवेन काचिदूहे ।। ७.२० ।।

अनुवपुरपरेण बाहुमूलप्रहितभुजाकलितस्तनेन निन्ये ।
निहितदशनवाससा कपोले विषमवितीर्णपदं बलादिवान्या ।। ७.२१ ।।

अनुवनमसितभ्रुवः सखीभिः सह पदवीमपरः पुरोगतायाः ।
उरसि सरसरागपदलेखाप्रतिमतयानुययावसंशयानः ।। ७.२२ ।।
मदनरसमहौघपूर्णनाभीह्रदपरिवाहितर्ॐअराजयस्ताः ।
सरित इव सविभ्रमप्रयातप्रणदितहंसकभूषणा विरेजुः ।। ७.२३ ।।

श्रुतिपथमधुराणि सारसानामनुनदि सुश्रुविरे रुतानि ताभिः ।
विदधति जनतामनःशरव्यव्यधपटुमन्मथचापनादशङ्कां ।। ७.२४ ।।

मधुमथनवधूरिवाह्वयन्ति भ्रमरकुलानि जगुर्यदुत्सुकानि ।
तदभिनयमिवावलिर्वनानामतनुत नूतनपल्लवाङुगुलीभिः ।। ७.२५ ।।

असकलकलिकाकुलीकृतालिस्खलनविकीर्णविकासिकेशराणां ।
मरुदवनिरुहां रजो वधूभ्यः मुपहरन्विचकार कोरकाणि ।। ७.२६ ।।

उपवनपवनानुपातदक्षैरलिभिरलाभि यदङ्गनाजनस्य ।
परिमलविषयस्तदुन्नतानामनुगमने खलु सम्पदोऽग्रतःस्थाः ।। ७.२७ ।।

रथचरणधराङ्गनाकराब्जव्यतिकरसम्पदुपात्तस्ॐअनस्याः ।
जगति सुमनसस्तदादि नूनं दधति परिस्फुटमर्थतोऽभिधानं ।। ७.२८ ।।

अभिमुखपतितैर्गुणप्रकर्षादवजितमुद्धतिमुज्वलां दधानैः ।
तरुकिसलयजालमग्रहस्तैः प्रसभमनीयत भङ्गमङ्गनानां ।। ७.२९ ।।

मुदितमधुभुजो भुजेन शाखाश्चलितविशृङ्खलशङ्खकं धुवत्याः ।
तरुरतिशायितापराङ्गनायाः शिरसि मुदेव मुमोच पुष्पवर्षं ।। ७.३० ।।

संस्कृत गोवीथि : : गव्य १६ (साहित्य विशेष)

Gavya16


शब्द सिन्धु


अध्यात्मविद्या (adhyaatmavidyaa) = spiritual knowledge
अध्यादेशः (adhyaadeshaH) = (m) ordinance
अध्यापयितुं (adhyaapayituM) = to teach (infinitive of causative of adhi+i, to study)
अध्यापिका (adhyaapikaa) = (f) lady teacher
अध्यास (adhyaasa) = a case of mistaken identity
अध्येष्यते (adhyeshhyate) = will study
अध्योपत्य (adhyopatya) = Lordship
अध्रुवं (adhruvaM) = temporary
अध्वन् (adhvan.h) = road
अध्वान् (adhvaan.h) = (m) road, path, way
अन्.गमेजयत्व (an.gamejayatva) = unsteadiness of the body
अनघ (anagha) = O sinless one
अनन्त (ananta) = infinite, a name of Vishnu
अनन्तं (anantaM) = unlimited
अनन्तः (anantaH) = Ananta
अनन्तरं (anantaraM) = after
अनन्तरूप (anantaruupa) = O unlimited form
अनन्तरूपं (anantaruupaM) = unlimited form
अनन्तविजयं (anantavijayaM) = the conch named Ananta-vijaya
अनन्तवीर्या (anantaviiryaa) = unlimited potency
अनन्ताः (anantaaH) = unlimited
अनन्तासन (anantaasana) = Ananta’s posture
अनन्यचेताः (ananyachetaaH) = without deviation of the mind
अनन्यभाक् (ananyabhaak.h) = without deviation
अनन्यमनसः (ananyamanasaH) = without deviation of the mind
अनन्यया (ananyayaa) = unalloyed, undeviating
अनन्ययोगेन (ananyayogena) = by unalloyed devotional service
अनन्याः (ananyaaH) = having no other object
अनन्येन (ananyena) = without division
अनपेक्षः (anapekShaH) = neutral
अनपेक्ष्य (anapekShya) = without considering the consequences
अनभिश्वङ्गः (anabhishva.ngaH) = being without association
अनभिसन्धाय (anabhisandhaaya) = without desiring
अनभिस्नेहः (anabhisnehaH) = without affection
अनभिज्ञ (anabhiGYa) = ignorant of, unacquainted with
अनयोः (anayoH) = of them
अनर्थं (anarthaM) = purposeless/in vain/danger-productive
अनल (anala) = fire
अनलः (analaH) = fire
अनलेन (analena) = by the fire
अनवलोकयान् (anavalokayaan.h) = not looking
अनवाप्तं (anavaaptaM) = wanted
अनश्नतः (anashnataH) = abstaining from eating
अनश्नन् (anashnan.h) = without eating (having fasted)
अनसुयवे (anasuyave) = to the nonenvious
अनसूयः (anasuuyaH) = not envious
अनसूयन्तः (anasuuyantaH) = without envy
अनहंवादि (anaha.nvaadi) = without false ego


पाठ


Untitled

2

Try to understand this one liners without looking at translation. Write them down on card. Keep them at study table. Keep visiting them daily until you realize their meanings.

  • लोकहितं मम करणीयम् ।
  • लोकाः समस्ताः सुखिनो भवन्तु।
  • रक्तं पुरुषं स्त्रियः परिभवन्ति ।
  • रिक्तः सर्वो भवति हि लघुः पूर्णता गौरवाय ।
  • वक्तारो दर्दुरा यत्र, तत्र मौनं हि शोभनम्।
  • वचस्तत्र प्रयोक्तव्यं यत्रोक्तं लभते फलम्।
  • वरं विरोधोऽपि समं महात्मभिः ।
  • वसुधैव कुटुम्बकम्।
  • वस्तुदोषमनादृत्य गुणांश्चिन्वन्ति तद्विदः ।
  • विकारहेतौ सति विक्रियन्ते येषां न चेतांसि त एव धीराः ।
  • विद्यया अमृतमश्नुते।
  • विद्या मित्रं प्रवासेषु भार्या मित्रं गृहेषु च ।
  • विद्याधनं सर्वधनप्रधानम्।
  • विद्याधनं सर्वधनात् प्रधानम्।
  • विद्याविहीनः पशुः।
  • विवेकभ्रष्टानां भवति विनिपातः शतमुखः ।
  • विश्वसयत्याशु सतां हि योगः ।
  • वृत्तेन हि भवत्यार्यो न धनेन न विद्यया ।
  • व्यवहारेण हि जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा।
  • व्याधितस्यौषधं मित्रं धर्मो मित्रं मृतस्य च ।

सुभाषित


आहारनिद्राभयमैथुनं च
सामान्यमेतत्पशुभिर्नराणाम् ।
धर्मोहि तेषामधिको विशेषो
धर्मेण हीनाः पशुभिः समानाः ॥ ॥
Eating and sleeping and having sex are all common to both animals and humans; what is special about men is their consciousness of Dharma – a man without the feeling of Dharma is comparable to an animal.


पठन -> मनन -> स्मरण (संस्कृत साहित्य विशेष)


In this section, I prefer to introduce excerpts from Sanskrit literature. Read them. don’t seek translations. Re-read them.

प्रतिमानाटकम्

PRATIMA NATAKAM of Bhasa is the only play in the entire Sanskrit literature, which sees good in all people and has a soft corner for all the famous bad characters like, Kaikayi of the classic, the Ramayana. In this play Bhasa portrays these so called villains as good and noble people who were sinned against than sinning. Bhasa tries his best to portray these characters as lynch pins in the scheme of the play of God. On reading Bhasa’s plays, one ends up unconsciously sympathizing with the so called bad characters. Bhasa took the theme of Ramayana for his PRATIMA. The Ramayana is the उपजीव्य काव्य means perennial source for all latter poets.

In Pratima Natak, there are seven acts-

The First act of the drama opens in a stunning manner with the coronation of Rama taking place as soon as it is announced in the presence of Emperor Dasharata, Lakshmana and Satrughana. Sita is in her quarters does not know about her husband’s coronation and is surprised when she learns of it. The coronation is abruptly disrupted by Manthara, the messenger of Kaikayi in the middle of the ceremony. Rama does not know the reason for this disruption and retires to Sita’s quarters. There he learns of Kaikayi reminding Dasharatha about the promise he made to her father as bride price, of making her son the future king of Ayodhya. Now Rama starts out to the forest without Kaikayi and Dasharatha asking him to go. The two well known boons are not mentioned and thus Bhasa protects the characters of Kaikayi and Dashratha. What is more, Rama takes upon himself the blame of accepting the crown greedily to prevent people accusing Kaikayi. Before Rama’s arrival to her quarters Sita casually wears bark-garnments thus saving Kaikayi the unpleasant and cruel task of handing her bark-garments. It is to be noted that the important characters Dashratha, Kaikayi and Manthara do not appear on the stage in this act.

Let us understand by reading the first Act.

पात्राणि

सूत्रधार:

नटी

विजया — प्रतिहारी ।

काञ्चुकीय: —

अवदातिका — चेटी सीताया: ।

सीता — रामपत्नी ।

राम: — दशरथस्य ज्येष्ट: पुत्र: ।

लक्ष्मण: — दशरथस्य पुत्र:

भरत: — दशरथस्य पुत्र: ।

शत्रुघ्न: — दशरथस्य पुत्र:

राजा दशरथ: — कोसलाधिप: ।

नन्दिनिका — अपरा चेटी सीताया: ।

चेटी

सुमन्त्र: — दशरथस्य सारथि: ।

कौसल्या — दशरथस्य पट्टमहिषी — रामस्य जननी ।

सुमित्रा — दशरथस्य महिषी — माता लक्ष्मणस्य शत्रुघ्नस्य च ।

कैकेयी — दशरथस्य महिषी —- माता भरतस्य ।

सुधाकर: —

भट: —

देवकुलिक: — प्रतिमागृहरक्षक:

सूत: — भरतस्य

तापसी —

रावण: — राक्षसराजः— लङ्केश्वर:

वृद्धतापसौ नन्दिलक: च — जनस्थानवासिन:

प्रतिमानाटकम् – स्थापना।

नान्द्यन्ते तत: प्रविशति सूत्रधार:।)

सूत्रधार:

सीताभव: पातु सुमन्त्रतुष्ट:
सुग्रीवराम: सहलक्ष्मणश्र्च।
यो रावणार्यप्रतिमश्र्च देव्या
विभीषणात्मा भरतोऽनुसर्गम्।।1।।
(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य।)
आर्येें, इतस्तावत्।
(प्रविश्य)
नटी – अय्य इआम्हि। (आर्य, इयमस्मि।)
सूत्रधार: – आर्यें, इदमेवेदानीं शरत्कालमधिकृत्य गीयतां तावत्।
नटी – अय्य, तह। (गायति।)(आर्य, तथा)
सूत्रधार: – अस्मिन् हि काले
चरति पुलिनेषु हंसी काशांशुकवासिनी सुसंहृष्टा।
(नेपथ्ये)
अय्य, अय्य। (आर्य, आय।)
(आकण्र्य।)
सूत्रधार: – भवतु विज्ञातम्
मुदिता नरेन्द्रभवने त्वरिता प्रतिहाररक्षीव।।2।।
(निष्क्रान्तौ।)

स्थापना।

प्रथमोऽङ्क:

(प्रविश्य।)
प्रतिबारी – अय्य को इह कञ्चुईआणं संणिहिदो। (आर्य के इह काञ्चुकीयानां संनिहित:।)
काञ्चुकीय: – भवति, अयमस्मि। किं क्रियताम्।
प्रतिहारी – अय्य! महाराओ देवासुरसङ्गामेसु अप्पडिहदमारहो दसरहो आणवेदिसिग्धं भट्टिदारअस्स रामस्स रज्जप्पहाव,ञ्जोअकारआ अहिसेअसम्भारा
आणीअन्तु त्ति। (आर्य, महाराजो देवासुरसङ्ग्रामेष्वप्रतिहतमहारथो दशरथ आज्ञापयति। शीघ्रं भर्तृदारकस्य रामस्य राज्यप्रभावसंयोगकारका
अभिषेकसम्भारा आनीयन्तामिति।)
काञ्चुकीय: – भवति, यदाज्ञप्तं महाराजेन, तत् सर्वमुपस्थापितम्। पश्य।

छत्रं सव्यजनं सनन्दिपटहं भद्रासनं कल्पितं
न्यस्ता हेममया: सदर्भकुसुमास्तीर्थाम्बुपूर्णा घटा:।
युक्त: पुष्यरथश्र्च मन्त्रिसहिता: पौरा: समभ्यागता:
सर्वस्यास्य हि मङ्गलं स भगवान् वेद्यां वसिष्ठ: स्थित:।। 3।।
प्रतिहारी – जइ एव्वं, सोहणं किदं। (यद्येवं, शोभनं कृतम्।)
काञ्चुकीय: – हन्त भो:
इदानीं भूमिपालेन
कृतकृत्या: कृता: प्रजा:।
रामाभिधानं मेदिन्यां
शशाङ्कमभिषिञ्चता।।4।।
प्रतिहारी – तुवरदु तुवरदु दाणि अय्यो। (त्वरतां त्वरतामिदानीमार्य:।)
काञ्चुकीय: – भवति! इदं त्वर्यते।
(निष्क्रान्त:)
प्रतिहारी – (परिक्रम्यावलोक्य)अय्य! संभवअ! संभवअ! गच्छ तुवं तुवं पि महाराअवअणेण अय्यपुरोहिदं जहोपआरेण तुवारेहि। (अन्यतो गत्वा।)
सारसिए! सरसिए! सङ्गीदयाळं गच्छिअ नाडईआणं विण्णेवेहि-काळसंवादिणा णाडएण सज्जा होह त्ति। जाव अहं वि सव्वं किदं त्ति
महाराअस्स णिवेदेमि। (निष्क्रान्ता।) (आर्य! सम्भवक! सम्भवक! गच्छ, त्वमपि महाराजवचनेनार्यपुरोहितं यथोपचारेण त्वरय। अन्यतो
गत्वा सारसिके! सारसिके! सङ्गीतशालां गत्वा नाटकीयानां विज्ञापयकालसंवादिना नाटकेन सज्जा भवतेति। यावदहमपि सर्वं
कृतमिति महाराजाय निवेदयामि।)
अवदातिका – अहो अच्चाहिदं। परिहामेण वि हमं वक्कळं उवणअन्तीए मम एतिअं आसी, किं पुण ळोभेण परधणं हरन्तस्स। हसिदुं विअ इच्छमि। ण
खु एआइणीए हसिदव्वं। (अहो अत्याहितम्। परिहासेनापीमं वल्कलमुपनयन्त्या ममैतावद् भयमासीत् किं पुनर्लोभेन परधनं हरत:।
हसितुमिवेच्छामि। न खल्वेकाकिन्या हसितव्यम्।)
सीता – हञ्जे, ओदादीअ परिसङ्किदवण्णा विअ दिस्सइ। किं णु हु विअ एदं। (हञ्जे, अवदातिका परिशङ्कितवर्णेव दृश्यते। किन्नु खल्विवैतत्।)
चेटी – भट्टिणि! सुळहावराहो परिअणे णाम। अवरज्झा भविस्सदि। (भट्टिनि, सुलभापराध:! परिजनो नाम। अपराद्धा भविष्यति।)
सीता – णहि णहि। हसिदुं विअ इच्छदि। (नहि नहि, हसितुमिवेच्छति।)
अवदातिका – (उपसृत्य।) जेदु भट्टिणी! भट्टिणि ण सु अहं अवरज्झा। (जयतु भट्टिनी, भट्टिनि! न खल्वहमपराद्धा।)
सीता – का तुमं पुच्छदि। ओदादिए! किं एदं वामहत्थपरिगहिदं । (का त्वां पृच्छति। अवदातिके! किमेतद् वामहस्तपरिगृहीतम्।)
अवदातिका – भट्टिणि! इदं वक्कळं। (भट्टिनि! इदं वल्कलम्।)
सीता – वक्कळं किस्स आणीदं। (वल्कलं कस्मादानीतम्।)
अवदातिका – सुणादु भट्टिणी। णेवच्छपाळिणी अय्यरेवा णिव्वुत्तरङ्गप्पओअणं असोअरुक्खस्स एक्कं किसळअं अम्हेहि जाइदा आसि। ण अ ताए
दिण्णं। तदो अरिहदि अवराहो त्ति इदं गाहिदं। (शृणोतु भट्टिनी। नोपथ्यपालिन्यार्यरेवा निवृत्तरङ्गप्रयोजनमशोकवृक्षस्यैकं
किसलयमस्माभिर्याचितासीत्। न च तया दत्तम्। ततोऽर्हत्यपराध इतीदं गृहीतम्।)
सूता – पावअं किदं। गच्छ, णिय्योदेहि। (पापकं कृतम्। गच्छ, निर्यातय।)
अवदातिका – भट्टिणि! परिहासणिमित्तं खु मए एदं आणीदं। (भट्टिनि! परिहासनिमित्तं खलु मयैतदानीतम्।)

सीता – उम्मत्तिए! एवं दोसो वड्ढइ। गच्छ णिय्यादेहि, णिय्यादेही। (उन्मत्तिके! एवं दोषो वर्धते। गच्छ, निर्यातय, निर्यातय।)
अवदातिका – जं भट्टिणी आणवेदि। (यद् भट्टिन्याज्ञापयति।) (प्रस्थातुमिच्छति।)
सीता – हळा! एहि दाव। (हला! एहि तावत्।)
अवदातिका – भट्टिणि! इअम्हि। (भट्टिनि! इयमस्मि।)
सीता – हळा! किं णु मम वि दाव सोहदि। (हला! किन्नु खलु ममापि तावत् शोभते।)
अवदातिका – भट्टिणि! सव्वसोवणीअं सुरूवं णाम। अळङ्करोदु भट्टिणी (भट्टिनि! सर्वशोभनीयं सुरूपं नाम! अलङ्करोतु भट्टिनी।)
सीता – अणोहि गाव। हला! पेक्ख, किं दाणिं सोहदि। (आनय तावत्। (गृहीत्वालंकृत्य।) हला! पश्य, किमिदानीं शोभते)?
अवदातिका – तव खु सोहदिणाम। सोवण्णिअं विअ वक्कळं संवुत्तं। (तव खलु शोभते नाम। सौवर्णिकमिव वल्कलं संवृत्तम्।)
सीता – हञ्जे! तुवं किञ्चि ण भणासि। (हञ्जे! त्वं किञ्चिन्न भणसि।)
चेटी – णत्थि वाआए पओअणं। इमे पहरिसिदा तणूरुहा मन्तेन्ति। (पुलकं दर्शयति।)(नास्ति वाचा प्रयोजनम्। इमानि प्रहर्षितानि तनूरुहाणि
मन्त्रयन्ते।)
सीता – हञ्जे आदंसअं दाव आणेहि!(हञ्जे! आदर्शं तावदानय।)
चेटी – जं भट्टिणी आणवेदि। (निष्क्रम्य प्रविश्य।)भट्टिणि! अअं आदंसओ। (यद् भट्टिन्याज्ञापयत्ति। भट्टिनि! अयमादर्श:।)
चेटी – (चेटीमुखं विलोक्य) चिठ्ठदु दाव आदंसओ। तुवं किं वि वत्तुकामा विअ। (तिष्ठतु तावदादर्श:। त्वं किमपि वक्तुकामेव।)
टेटी – भट्टिणि, एवं मए सुदं। अय्यबाळाई कञ्चुई भणादि – अहिसेओ अहिसेओ त्ति। (भट्टिनि!एवं मया श्रुतम्। आर्यबालाकि: कञ्चुकी
भणति – अभिषेकोऽभिषेक इति।)
सीता – कोनि भट्टा रज्जे भविस्सत्ति। (कोपि भर्ता राज्ये भविष्यति।)
(प्रविश्यापरा)
चेटी – भट्टिणि! पिअक्खाणिअं पिअक्खाणिअं। (भट्टिनि, प्रियाख्यानिकं प्रियाख्यानिकम्।)
सीता – किं किं पडिच्छिअ मन्तेसि। (किं किं प्रतीष्य मन्त्रयसे।)
चेटी – भट्टिदारओ किळ अहिसिञ्चीअदि। (भर्तृदारक: किलाभिषिच्यते।)
सीता – अवि तादो कुसळी। (अपि तात: कुशली।)
चेटी – महाराएण एव्व अहिसिञ्जीअदि। (महाराजेनैवाभिषिच्यते।)
सीता – जइ एवं दुदीअं मे पिअं सुदं। विसाळदरं उच्छङ्गंकारेहि। (यद्येवं, द्वितीयं मे प्रियं श्रुतम्। विशालतरमुत्सङ्गे कुरु।)
चेटी – भट्टिणि! तह। (तथा करोति।) (भट्टिनि! तथा।)
(सीता आभरणान्यवमुच्य ददाति।)
चेटी – भट्टिणि! पटहसद्दो विअ । (भट्टिनि! पटहशब्द इव।)
सीता – सो एव्वं (स एव)

चेटी – एक्कपदे ओद्यट्टीअ तुह्णीओ पटहसदो संवुत्तो। (एकपदे अवघट्टित तूष्णीक: पटहशब्द: संवृत्त:।)
सीता – को णु खु उग्धादो अहिसेअस्स। अहव बहुवुत्तन्ताणि राअउळाणि णाम। (को नु खलूद्घातोऽभिषेकस्य। अथवा बहुवृत्तान्तानि
राजकुलानि नाम।)
चेटी – भट्टिणि, एवं मए सुदं-भट्टिदारअं अहिसिञ्चिअ महाराओ वणं गमिस्सदि त्ति। (भट्टिनि! एवं मयाश्रुतं-भर्तृदारकमभिषिच्य महाराजो वनं
गमिष्यतीति।)
सीता – जइ एव्वं, ण सो अहिसेओदओ मुहोदअं णाम। (यद्येवं, न तदभिषेकोदकं, मुखोदकं नाम।)
(तत: प्रविशति राम:।)
राम: – हन्त भो:।
आरब्धे पटहे स्थिते गुरुजने भद्रासने लङ्घिते
स्कन्धोच्चारणनम्यमानवदनप्रच्योतितोये घटे ।
राज्ञाहूय विसर्जिते मयि जनो धैर्येण मे विस्मित:
स्व: पुत्र: कुरुते पितुर्यदि वच: कस्तत्र भो:! विस्मय: ।। 5 ।।
अवदातिका – भट्टिणि! भट्टिदारओ खु आअच्छइ। णावणीदं वक्कलं। (भट्टिनि! भर्तृदारक: खल्वाहच्छति। नापनीतं वल्कलम्।)
राम: – मैथिलि! किमास्यते।
सीता – हं अय्यठत्तो। जेदु अय्यउत्तो। (हं आर्यपुत्र:। जयत्वार्यपुत्र:।)
राम: – मैथिलि! आस्यताम्। (उपविशति।)
सीता – जं अय्यउत्तो आणवेदि। (उपविशति।) (यद् आर्यपुत्र आज्ञापयति।)
अवदातिका – भट्टिणि! सो एव्व भट्टिदारअस्स वेसो। अळिअं विअ एदं भवे। (भट्टिनि! स एव भर्तृदारकस्य वेष:। अलीकमिवैतद् भवेत्।)
सीता – तादिसो जणो अळिअं ण मन्तेदि। अहव बहुवुत्तन्ताणि राअउळाणि णाम। (तादृशो जनोऽलीकं न मन्त्रयते। अथवा बहुवृत्तान्तानि
राजकुलानि नाम।)
राम: – मैथिलि! किमिदं कथ्यते।
सीता – ण खु किञ्चि। इअं दारिआ भणादि – अहिसेओ अहिसेओ त्ति।(न खलु किंचित्। इयं दारिका भणति-अभिषेकोऽभिषेक इति।)
राम: – अवगच्छमि ते कौतूहलम्। अस्त्यभिषेक:। श्रूयताम्। अद्यास्मि महाराजेनोपाध्याया- मात्यप्रकृतिजनसमक्षमेकप्रकारसंक्षिप्तं कोसलराज्यं
कृत्वा बाल्यस्तमङ्कामारोप्य मातृगोत्रं स्निग्धमाभाष्य पुत्र! प्रतिगृह्यता राज्यमित्युक्त:। राज्यम् इत्युक्त:।
सीता – तदाणीं अय्यउत्तेण किं भणिदं। (तदानीमार्यपुत्रेण किं भणितम्।)
राम: – मैथिलि! त्वं तावत् किं तर्कयसि।
सीता – तक्केमि अय्यउत्तेण अभणिअ किञ्चि दिग्धं णिस्ससिए महारा-अस्स पवादमूळेसु पडिअं त्ति। (तर्कयाम्यार्यपुत्रेणाभणित्वा किञ्चिद् दीर्घं
नि:श्वस्य महाराजस्य पादमूलयो: पतितमिति।)
राम: – सुष्ठु तर्कितम्। अल्पं तुल्यशीलानि द्वन्द्वनि सृज्यन्ते। तत्र हि पादयोरस्मि पतित:।
समं बाष्पेण पतता तस्योपरि ममाप्यध:।
पितुर्मे क्लेदितौ पादौ ममापि क्लेदितं शिर:।।6।।
सीता – तदो तदो। (ततस्तत:।)

राम: – ततोऽप्रतिगृह्ममाणोष्वनुनयेषु आसन्नजरादोषै: स्वै प्राणैरस्मि शापित:।
सीता – तदो तदो। (ततस्तत:।)
राम: – ततस्तदानीं,
शत्रुघ्नलक्ष्मणगृहीतघटेऽभिषेके
छत्रे स्वयं नृपतिना रुदता गृहीते।
सम्भ्रान्तया किमपि मन्थरया च कर्णे
राज्ञ: शनैरभिहितं च न चास्मि राजा।।7।।
सीता – पिअं मे। महाराओ एव्व महाराओ, अय्यउत्तो एव्व अय्यउत्तो। (प्रियं मे। महाराज एव महाराज:, आर्यपुत्र एवार्यपुत्र:।)
राम: – मैथिलि, किमर्थं विमुक्तालङ्कारासि।
सीता – ण खु दाव, आवज्झामि। (न तावद्, आबध्नामि।)
राम: – न खलु। प्रत्यग्रावतारितैर्भूषणैर्भवितव्यम्। तथाहि –
कर्णौ त्वरापहृतभूषणभुग्नपाशौ
संस्रंसिताभंरणगौरतलौ च हस्तौ।
एतानि चाभरणभारनतानि गात्रे
स्थानानि नैव समतामुपयान्ति तावत् ।। 8 ।।
सीता – पारेदि अय्यउत्तो अळिअं पि सच्चं विअ मन्तेदुं। (पारयत्यार्यपुत्रोऽलीकमपि सत्यमिव मन्त्रयितुम्।)
राम: – तेन हि अलङ्क्रियताम्। अहमादर्शं धारयिष्ये। (तथा कृत्वा निर्वण्य।) तिष्ठ।
आदर्शे वल्कलानीव किमेते सूर्यरश्मय:।
हसितेन परिज्ञातं क्रीडेयं नियमस्पृहा ।। 9 ।।
अवदातिके, किमेतत्।
अवदातिका – भट्टा! किण्णु हु सोहदि ण सोहदित्ति कोदूहळेण आवज्झा। (भर्त:! किन्नु खलु शोभते न शोभत इति कौतूहलेनाबद्धानि।)
राम: – मैथिलि! किमिदम्। इश्वाकूणां वृद्धालङ्कारस्त्वया धार्यते।अस्त्यस्माकं प्रीति: । आनय।
सीता – मा खु मा खु अय्यउत्तो अमङ्गळं भणादु। (मा खलु मा खल्वार्यपुत्रोऽमङ्गलं भणतु।)
राम: – मैथिलि, किमर्थं वारयसि।
सीता – उज्झिदाहिसेअस्स अय्यउत्तस्स अमङ्गळं विअ मे पडिआदिं। (उज्झिताभिषेकस्यार्यपुत्रस्यामङ्गलमिव मे प्रतिभाति।)
राम: – मा स्वयं मन्युमुत्पाद्य परिहासे विशेषत: ।
शरीरार्धेन मे पूर्वमाबद्धा हि यदा त्वया ।। 10 ।।
(नेपथ्ये)
हा हा महाराज:।
सीता – अय्यउत्त! किं एदं। (आर्यपुत्र, किमेतत्।)
राम: – (आकण्र्य)

नारीणां पुरुषाणां च निर्मर्यादो यदा ध्वनि:।
सुव्यक्तं प्रभवामीति मूले दैवेन ताडितम् ।। 11 ।।
तूर्णं ज्ञायतां शब्द:।
(प्रविश्य)
काञ्चुकीय: – परित्रायतां परित्रायताम्।
राम: – आर्य! क: परित्रातव्य:।
काञ्चुकीय: – महाराज:।
राम: – महाराज इति। आर्य! ननु वक्तव्यम्, एकशरीरसंक्षिप्ता पृथिवी रक्षितव्येति। अथ कुत उत्पन्नोऽयं दोष:।
काञ्चुकीय: – स्वजनात्।
राम: — स्वजनादिति। हन्त नास्ति प्रतीकार:।
काञ्चुकीय: – तत्रभवत्या: कैकेय्या:।
राम: – किमम्बाया:। तेन हि उदर्केण गुणेनात्र भवितव्यम्।
काञ्चुकीय: – कथमिव।
राम: – श्रूयतां,
यस्या: शक्रसमो भर्ता मया पुत्रवती च या ।
फले कस्मिन् स्पृहा तस्या येनाकार्यं करिष्यति ।। 13 ।।
काञ्चुकीय: – कुमार! अलमुपहतासु स्त्रीबुद्धिषु स्वमार्जवमुपनिक्षेप्तुम्। तस्या एव खलु वचनाद् भवदभिषेको निवृत्त:।
राम: – आर्य, गुणा: खल्वत्र।
काञ्चुकीय: – कथमिव।
राम:- श्रूयतां,
वनगमननिवृत्ति: पार्थिवस्यैव ताव-
न्मम पितृपरवत्ता बालभाव: स एव।
नवनृपतिविमर्शे नास्ति शङ्का प्रजाना-
मथ च न परिभोगैर्वञ्चिता भ्रातरो मे ।। 14 ।।
काञ्चुकीय: – अथ च तयानाहूतोपसृतया भरतोऽभिषिच्यतां राज्य इत्युक्तम्। अत्राप्यलोभ:।
राम: – आर्यं! भवान् खल्वस्मत्पक्षपातादेव नार्थमवेक्षते। कुत:,
शुल्के विपणितं राज्यं पुत्रार्थे यदि याच्यते।
तस्या: लोभोऽत्र नास्माकं भ्रातुराज्यापहरिणाम् ।। 15 ।।
काञ्चुकीय: – अथ-
राम:- अत: परं न मातु: परिवादं श्रोतुमिच्छमि। महाराजस्य वृत्तान्तस्तावदभिधीयताम्।
काञ्चुकीय: – ततस्तदानीं,

शोकादवचनाद् राज्ञा हस्तेनैव विसर्जित:
किमप्यभिमतं मन्ये मोहं च नृपतिर्गत: ।। 16 ।।
राम: – कथं मोहमुपगत:।
(नेपथ्ये)
कथं कथं मोहमुपगत इति।
यदि न सहसे राज्ञो मोहं धनु: स्पृश: मा दया।
राम: – (आकण्र्य पुरतो विलोक्य।)
अक्षोभ्य: क्षोभित: केन लक्ष्मणो धैर्यसागर:।
येन रुष्टेन पश्यामि शताकीर्णमिवाग्रत: ।। 17 ।।
(तत: प्रविश्ति धनुर्बाणपाणिर्लक्ष्मण:।)
लक्षमण: – (सक्रोधम्।) कथं कथं मोहमुपगत इति।
यदि न सहसे राज्ञो मोहं धनु: स्पृश मा दया
स्वजननिभृत: सर्वोऽप्येवं मृदु: परिभूयते।
अथ न रुचितं मुञ्च त्वं मामहं कृतनिश्र्चयो
युवतिरहितं लोकं कर्तुं यतश्छलिता वयम् ।। 18 ।।
सीता – अय्यउत! रोदिदव्वे काळे सोमित्तिणा धणु गहीदं अपुव्वो खु से आआसो। (आर्यपुत्र! रोदितव्ये काले सौमित्रिणा धनुर्गृहीतम्। अपूर्व:
खल्वस्यायास:।)
राम: – सुमित्रामात:! किमिदम्।
लक्ष्मण: – कथं कथं किंमिदं नाम।
क्रमप्राप्ते हृते राज्ये भुवि शोच्यासने नृपे।
इदानीमपि सन्देह: किं क्षमा निर्मनस्विता ।। 19 ।।
राम: – सुमित्रामात:! अस्मद्राज्यभ्रंशो भवत उद्योग जनयति। आ:, अपण्डित: खलु भवान्।
सुमित्रामात:! अस्मद्राज्यभ्रंशो भवत उद्योगं जनयति। आ:, अपण्डित: खलु भवान्।
भरतो वा भवेद् राजा वयं वा ननु तत् समम्।
यदि तेऽस्ति धनु:श्लाघा स राजा परीपाल्यताम् ।। 20 ।।
लक्ष्मण: – न शक्नोमि रोषं धारयितुम्। भवतु भवतु। गच्छामस्तावत् (प्रस्थित:।)
राम: – त्रैलोक्यं दग्धुकामेव ललाटपुटसंस्थिता।
भ्रकुटिर्लक्ष्मणस्यैषा नियतीव व्यवस्थिता ।। 21 ।।
सुमित्रामात: इतस्तावत्।
लक्ष्मण: – आर्य! अयमस्मि।
राम: – भवत: स्थैर्यमुत्पादयता मयैवमभिहितम्। उच्यतामिदानीम्।
ताते धनुर्नमयि सत्यमवेक्षमाणे
मुञ्चानि मातरि शरं स्वधनं हरन्त्याम्।

दोषेषु बाह्यमनुजं भरतं हनानि
किं रोषणाय रुचिरं त्रिषु पातकेषु ।। 22 ।।
लक्ष्मण: – (सबाण्पम्) हा धिक्। अस्मानविज्ञायोपालभसे।
यत्कृते महतिक्र्लेशे राज्ये मे न मनोरथ:।
वर्षाणि किल वस्तव्यं चतुर्दश वने त्वया ।। 23 ।।
राम: – अत्र मोहमुपहतस्तत्रभवान्। हन्त निवेदितमप्रभुत्वम्। मैथिलि!
मङ्गलार्थेऽनया दत्तान् वल्कलांस्तावदानय।
करोम्यन्यैर्नृपैर्धर्मं नैवाप्तं नोपपादितम् ।। 24 ।।
सीता – गह्णदु अय्यउत्तो। (गृह्णात्वार्यपुत्र:)
राम: – मैथिलि! किं व्यवसितम्।
सीता – णं सहधम्मआरिणी क्खु अहं। (ननु सहधर्मचारिणी खल्वहम्।)
राम: – मयैकाकिना किल गन्तव्यम्।
सीता – अदो णु खु अणुगच्छामि। (अतो नु खल्वनुगच्छामि।)
राम: – वने खलु वस्तव्यम्।
सीता – तं खु मे पासादो। (तत् खलु मे प्रासाद:।)
राम: – श्वश्रूश्वशुरशुश्रूषापि च ते निर्वर्तयितव्या।
सीता – णं उद्दिसिअ देवदाणं पणामो कराअदि। (एनामुद्दिश्य देवतानां प्रणाम: क्रियते।)
राम: – लक्ष्मण! वार्यतामियम्।
लक्ष्मण: – आर्य नोत्सहे श्लाघनीये काले वारयितुमत्रभवतीम्। कुत:-
अनुचरति शशाङ्कं राहुदोषेऽपि तारा
पतति च वनवृक्षे याति भूमिं लता च ।
त्यजति न च करेणु: पङ्कलग्नं गजेन्द्रं
व्रजतु चरतु धर्मं भर्तृनाथा हि नार्य: ।। 25 ।।
चेटी – जेदु भट्टिणी। णेवच्छपाळिणी अय्यरेवा पणमिअ विण्णवेदि-ओदादिआए सङ्गीदसाळादो अच्छिन्दिअ वक्कळा आणीदा। इमा अवरा
अणणुहूदा वक्कळा। णिव्वत्तीअदु दाव किळ पओअणं त्ति। (जयतु भट्टिनी। नेपथ्यपालिन्यार्यरेवा प्रणम्य विज्ञापयति-अवदातिकया
सङ्गीतशालाया आच्छिद्य वल्कला आनीता:। अमेऽपरा अननुभूता वल्कला:। निर्वत्र्यतां तावत् किल प्रयोजनमिति।)
राम: – भद्रे! आनय, संतुष्टैषा। वयमर्थिन:।
चेटी – गह्णदु भटटा (तथा कृत्वा निष्क्रान्ता।) (गृह्णतु भर्ता।)
(रामो गृहीत्वा परिधते।)
लक्ष्मण: – प्रसीदत्वार्यं: ।
निर्योगाद् भूषणान्माल्यात् सर्वेभ्योऽर्धं प्रदाय मे ।
चीरमेकाकिना बद्धं चीरे खल्वसि मत्सरी ।। 26 ।।

राम: – मैथिलि! वार्यतामयम्।
सीता – सोमित्ते! णिवत्तीअदु किळ। (सौमित्रे! निवत्र्यतां किल।)
लक्ष्मण: – आर्ये!
गुरोर्मे पादशुश्रुषां त्वमेका कर्तुमिच्छसि।
तवैव दक्षिण: पादो मम सव्यो भविष्यति ।। 27 ।।
सीता: – दीअदु खु अरुय्यत्तो। सन्तप्पदि सोभित्ती। (दीयतां खल्वार्यपुत्र:। संतप्यते सौमित्रि:।)
राम: – सौमित्रे! श्रूयताम्। वल्कलानि नाम,
तप: सङ्ग्रामकवचं नियमद्विरदाङ्कुश:।
खलीनमिन्द्रियाश्वानां गृह्यतां धर्मसारथि: ।। 28 ।।
लक्ष्मण: – अनुगृहीतोऽस्मि। (गृहीत्वा परिधत्ते।)
राम: – श्रुतवृत्तान्तै: पौरै: संनिरुद्धो राजमार्ग:। उत्सार्यतामुत्सार्यतां तावत्।
लक्ष्मण: – आर्यं! अहमग्रते यास्यामि। उत्सार्यतामुत्सार्यताम्।
राम: – मैथीलि ! अपनीयतामवगुण्ठनम्।
सीता – जं अय्यउत्तो आणवेदि।। (अपनयति।) (यदार्यपुत्र आज्ञापयति।)
राम: – भो भो: पौरा:। शृण्वन्तु शृण्वन्तु भवन्त:।
स्वैरं हि पश्यन्तु कलत्रमेतद्
बाष्पकुलाक्षैर्वदनैर्भवन्त:।
निर्दोषद्दश्या हि भवन्ति नार्यो
यज्ञे विवाहे व्यसने वने च ।। 29 ।।
काञ्चुकीय: – कुमार! न खलु न खलु गन्तव्यम् । एष हि महाराज:,
श्रुत्वा ते वनगमनं वधूसहायं
सौभ्रात्रव्यवसितलक्षमणानुयात्रम्।
उत्थाय क्षितितलरेणुरूषिताङ्ग:
कान्तारद्विरद इवोपयाति जीर्ण: ।। 30 ।।
लक्ष्मण: – आर्य!
चीरमात्रोत्तरीयाणां किं दृश्य वनवासिनाम्।
राम:- गतेष्वस्मासु राजा न शिरस्थानानि पश्यतु ।। 31 ।।
(इति निष्क्रान्ता: सर्वे।)

प्रथमोऽङ्क: ।

 

 

 

संस्कृत गोवीथि : : गव्य १०(हनुमान विशेष)

Gavya10


शब्द सिन्धु


अकृतबुद्धित्वात् (akRitabuddhitvaat.h) = due to unintelligence
अकृतात्मानः (akRitaatmaanaH) = those without self-realisation
अकृतेन (akRitena) = without discharge of duty
अकृत्वा (akRitvaa) = without doing (from kRi)
अकृत्स्नविदाः (akRitsnavidaaH) = persons with a poor fund of knowledge
अक्रियाः (akriyaaH) = without duty
अक्रोध (akrodha) = freedom from anger
अक्रोधः (akrodhaH) = freedom from anger
अक्लेद्यः (akledyaH) = insoluble
अखिल (akhila) = entire
अखिलं (akhilaM) = whole
अखिलगुरु (akhilaguru) = preceptor for all, also all types of long syllable letters
अगत (agata) = not past
अगतसूंस्च (agatasuu.nscha) = agata + asuun.h + cha:undeparted life + and (living people)
अगत्वा (agatvaa) = without going (from gam.h)
अगम (agama) = proof of the trustworthiness of a source of knowledge
अगस्तमास (agastamaasa) = month of August
अगोचर (agochara) = (adj) unknown
अग्नि (agni) = fire
अग्निः (agniH) = fire
अग्निपर्वतः (agniparvataH) = (m) volcano, volcanic cone
अग्निपेतिका (agnipetikaa) = (f) matchbox
अग्निशलाका (agnishalaakaa) = (f) matchstick
अग्निषु (agnishhu) = in the fires
अग्नौ (agnau) = in the fire of consummation
अग्र (agra) = (neut in this sense) tip
अग्रं (agraM) = at the tip
अग्रजः (agrajaH) = elder
अग्रतः (agrataH) = (let the two go) before (me)
अग्रदीपः (agradiipaH) = (m) headlight
अग्रे (agre) = in front of/ahead/beforehand


पाठ


1 2 3


सुभाषित – हनुमान विशेष


स सूर्याय महेन्द्राय पवनाय स्वयंभुवे |
भूतेभ्यश्चाञ्जलिं कृत्वा चकार गमने मतिम् || ५-१-८

He saluted with joined palms to the Sun-God, Lord Indra, God of Wind, Lord Brahma and Bhutas and decided to leave.

 


पठन/मनन – हनुमान विशेष


॥ श्रीहनुमत्सूक्तम् ॥
श्रीमन्तो सर्वलक्षणसम्पन्नो जयप्रदः
सर्वाभरणभूषित उदारो महोन्नतोष्ट्रारूढः
केसरीप्रियनन्न्दनो वायुतनूजो यथेच्छं पम्पातीरविहारी
गन्धमादनसञ्चारी हेमप्राकाराञ्चितकनककदलीवनान्तरनिवासी
परमात्मा वनेचरशापविमोचनो
हेमकनकवर्णो नानारत्नखचिताममूल्यां मेखलां च स्वर्णोपवीतं
कौशेयवस्त्रं च बिभ्राणः सनातनो परमपुरषो
महाबलो अप्रमेयप्रतापशाली रजितवर्णः
शुद्धस्पटिकसङ्काशः पञ्चवदनः
पञ्चदशनेत्रस्सकलदिव्यास्त्रधारी
श्रीसुवर्चलारमणो महेन्द्राद्यष्टदिक्पालक-
त्रयस्त्रिंशद्गीर्वाणमुनिगणगन्धर्वयक्षकिन्नरपन्नगासुरपूजित
पादपद्मयुगलः नानावर्णः कामरूपः
कामचारी योगिध्येयः श्रीहनुमान्
आञ्जनेयः विराट्रूपी विश्वात्मा विश्वरूपः
पवननन्दनः पार्वतीपुत्रः
ईश्वरतनूजः सकलमनोरथान्नो ददातु।

इदं श्रीहनुमत्सूक्तं यो धीमानेकवारं पठेद्यदि
सर्वेभ्यः पापेभ्यो विमुक्तो भूयात् ।

संस्कृत गोवीथि : : गव्य २५ (साहित्य विशेष)

Gavya25

शिशुपालवधम्

शिशुपालवध महाकवि माघ द्वारा रचित संस्कृत काव्य है। २० सर्गों तथा १८०० अलंकारिक छन्दों में रचित यह ग्रन्थ संस्कृत के छः महाकाव्यों में गिना जाता है। इसमें कृष्ण द्वारा शिशुपाल के वध की कथा का वर्णन है।

उपमा कालिदासस्य भारवेरर्खगौरवम्।
दण्डिनः पदलालित्यं माघे सन्ति त्रयो गुणाः ॥
(कालिदास उपमा में, भारवि अर्थगौरव में, और दण्डी पदलालित्य में बेजोड़ हैं। लेकिन माघ में ये तीनों गुण हैं।)

कवि माघ’s characters are alive. They are alive due to his appropriate usage of उपमा | Be it description of Narad or Shri Krishna!

For example : In below verse, he beautifully paints child-form of early morning sun!

उदयशिखरिशगृङ्गप्राङ्गणेष्वेव रिङ्गन्सकमलमुखहास वीक्षित पद्मिनीभि. |

विततमृदुकराग्र’ शब्दयन्त्या वैयोभि, परिपतति दिवोऽङ्के हेलया बालसूर्य. ॥

अर्थ:

उदयकालिक बालसूर्य उदयाचलके विस्तृत शिखरोंके आँगनमें घूमता हुआ, पद्मिनियो द्वारा कमाल्रुपी मुखके हास्यके साथ देखा जाता हुआ, मनो पक्षियोंके कलरवमें बुलाती अपनी माताकी गोदमें अपने कोमल करोके अग्रभाग फैलाता हुआ लीलापुर्वक चला जा रहा है|

Amazing!! Such poetic reading enhances your दृष्टि , your outlook!

 


शब्द सिन्धु


म||न्दोऽपि (ma||ndo.api) = mandaH + api:though dull or slow
मंगलं (ma.ngalaM) = (Nr. nom. + accc.S)auspiciousness
मंत्रस्य (ma.ntrasya) = mantra’s
मंत्रेण (ma.ntreNa) = thro’ the mantra
मंद (ma.nda) = Dull
मंदिर (ma.ndira) = temple
मंस्यन्ते (ma.nsyante) = they will consider
मकर (makara) = crocodile
मकरः (makaraH) = crocodile
मकरासन (makaraasana) = the crocodile posture
मखत्राता (makhatraataa) = the protector, saviour of makha (Indra)
मग्न (magna) = (adj) immersed
मघा (maghaa) = Also known as makka. Tenth nakshatra
मङ्गल (ma.ngala) = Mars. Also Auspiciousness and well-being
मङ्गलवार (ma.ngalavaara) = Tuesday
मच्चित्तः (machchittaH) = in consciousness of Me
मच्चित्ताः (machchittaaH) = their minds fully engaged in Me
मजिन (majina) = deer skin?
मज्जत् (majjat.h) = one who takes a dip
मज्जति (majjati) = (6 pp) to sink, to drown
मञ्चः (maJNchaH) = (m) bed
मणि (maNi) = gem
मणिगणाः (maNigaNaaH) = pearls
मणिपुर (maNipura) = a chakra near or at the navel
मणिबन्धः (maNibandhaH) = (m) wrist
मण्डल (maNDala) = circle
मण्डित (maNDita) = shining
मण्डुक (maNDuka) = a frog
मण्डुकासन (maNDukaasana) = the frog posture
मत् (mat.h) = upon Me (KRishhNa)
मत (mata) = Opinion
मतं (mataM) = injunctions
मतः (mataH) = is considered
मता (mataa) = is considered
मताः (mataaH) = are considered
मतिं (matiM) = intellect
मतिः (matiH) = intellect , thought ,opinion
मतिरापनेया (matiraapaneyaa) = matiH + ApaneyA:mind + to be led
मतिर्भिन्नः (matirbhinnaH) = mind +different (different opinions or views)
मतिर्मम (matirmama) = my opinion
मतुरा (maturaa) = the city of mathura
मतृ (matRi) = mother
मते (mate) = in the opinion
मतैक्यं (mataikyaM) = (n) consensus
मत्कर्म (matkarma) = My work
मत्कर्मकृत् (matkarmakRit.h) = engaged in doing My work
मत्कुण (matkuNa) = bed-bug
मत्कुणः (matkuNaH) = (m) bedbug, khatamal
मत्तः (mattaH) = beyond Me
मत्परं (matparaM) = subordinate to Me
मत्परः (matparaH) = in relationship with Me
मत्परमः (matparamaH) = considering Me the Supreme
मत्परमाः (matparamaaH) = taking Me, the Supreme Lord, as everything
मत्पराः (matparaaH) = being attached to Me
मत्परायणः (matparaayaNaH) = devoted to Me
मत्प्रसादात् (matprasaadaat.h) = by My mercy
मत्वा (matvaa) = having thought ,thinking that
मत्संस्थां (matsa.nsthaaM) = the spiritual sky (the kingdom of God)
मत्सर (matsara) = Anger, Jealousy, Envy, Hostility
मत्स्थानि (matsthaani) = in Me
मत्स्य (matsya) = a fish
मत्स्यण्डी (matsyaNDii) = (n) molasses
मत्स्यासन (matsyaasana) = the fish posture
मत्स्येन्द्रासन (matsyendraasana) = the posture of Matsyendra
मद्भक्तः (mad.hbhaktaH) = My devotee
मद्भक्तिं (mad.hbhaktiM) = My devotional service
मद्भावं (mad.hbhaavaM) = transcendental love for Me
मद्व्यपाश्रयः (mad.hvyapaashrayaH) = under My protection
मद (mada) = Intoxication
मदं (madaM) = illusion


पाठ


1 2 3


सुभाषित


नरपतिहितकर्ता द्वेष्यतां याति लोके जनपदहितकर्ता त्यज्यते पार्थिवेन इति महति विरोधे विद्यमाने समाने नॄपतिजनपदानां दुर्लभ: कार्यकर्ता

A person who works for benefit the ruler, is disliked by the people. The one who works for the welfare of the people, is disliked by the ruler. So, it is difficult to find a person who can work for benefit of the both, where he is facing equally strong opposition from both the sides. ( it will be very difficult do something which is liked by both sides, if their interests are clashing.) This Subhashita is suitable for a situation where rulers are not particularly contributing towards the welfare of their subjects, and their actions are primarily driven by their own vested interests.


पठन/स्मरण


शिशुपालवध महाकवि माघ द्वारा रचित संस्कृत काव्य है। २० सर्गों तथा १८०० अलंकारिक छन्दों में रचित यह ग्रन्थ संस्कृत के छः महाकाव्यों में गिना जाता है। इसमें कृष्ण द्वारा शिशुपाल के वध की कथा का वर्णन है।

Read first 30 verses of Sarga 1

 

श्रियः पतिः श्रीमति शासितुं जगज्जगन्निवासो वसुदेवसद्मनि ।
वसन् ददर्शावतरन्तमम्बराद् हिरण्यगर्भाङ्गभुवं मुनिं हरिः ॥ १ ॥

गतं तिरश्चीनमनूरुसारथेः प्रसिद्धमूर्ध्वं ज्वलनम हविर्भुजः ।
पतत्यधो धाम विसारि सर्वतः किमेतदित्याकुलमीक्षितं जनैः ॥ २ ॥

चयस्त्विषामित्यवधारितं पुरस्ततः शरीरिति विभाविताकृतिम् ।
विभुर्विभक्तावयवं पुमानिति क्रमादमुं नारद इत्यबोधि सः ॥ ३ ॥

नवानधोsधो बृहतः पयोधरान्‌ समूढकर्पूरपरागपाण्डुरम्‌ ।
क्षणं क्षणोत्क्षिप्तगजेन्द्रकृत्तिना स्फुटोपमं भूतिसितेन शंभुना ॥ ४ ॥

दधानमम्भोरुहकेसरद्युती र्जटाः शरच्चन्द्रमरीचिरोचिष‌म्‌ ।
विपाकपिङ्गास्तुहिनस्थलीरुहो धराधरेन्द्रं व्रततीततीरिव ॥ ५ ॥

पिशङ्गमौञ्जीयुजमर्जुनच्छविं वसानमेणाजिनमञ्जनद्युति ।
सुवर्णसूत्राकलिताधराम्बरां विडम्बयन्तं शितिवाससस्तनुम्‌ ॥ ६ ॥

विहङ्गराजाङ्गरुहैरिवाततै र्हिरण्यमयोर्वीरुहवल्लितन्तुभिः ।
कृतोपवीतं हिमशुभ्रमुच्चकै र्घनं धनान्ते तडितां गुणैरिव ॥ ७ ॥

निसर्गचित्रोज्ज्वलसूक्ष्मपक्ष्म्णा लसद्बिसच्छेदसिताङ्गसङ्गिना ।
चकासतं चारूचमूरुचर्मणा कुथेन नागेन्द्रमिवेन्द्रवाहनम्‌ ॥ ८ ॥

अजस्रमास्फालितवल्लकीगुण क्षतोज्ज्वलांगुष्ठनखांशुभिन्नया ।
पुरः प्रवालैरिव पूरितार्द्धया विभान्तमच्छस्फटिकाक्षमालया ॥ ९ ॥

रण्द्भिराघट्टनया नभस्वतः पृथग्विभिनाश्रुतिमण्डलैः स्वरैः ।
स्फुटीभवद्ग्रामविशेषमूर्च्छना मवेक्षमाणं महतीं मूहुर्मूहुः ॥ १० ॥

निवर्त्य सो नुव्रजतः कृतानतीनतीन्द्रियज्ञाननिधिर्नभःसदः ।
समासदत्‌ सादितदैत्यसम्पदः पदं महेन्द्रालयचारु चक्रिणः ॥ ११ ॥

पतन्‌ पतङ्गप्रतिमस्तपोनिधिः पुरो स्य यावन्न भुवि व्यलीयत ।
गिरेस्तडित्वानिव तावदुच्चकैर्जवेन पीठादुदतिष्ठदच्युतः ॥ १२ ॥

अथ प्रयत्नोन्नमितानमत्फणैर्धृते कथंचित्फणिनां गणैरधः ।
न्यधायिषातामभिदेवकीसुतं सुतेन धातुश्चरणौ भुवस्तले ॥ १३ ॥

तमर्ध्यमर्ध्यादिकयादिपूरुषः सपर्यया साधु स पर्य्यपूपुजत्‌ ।
गृहानुपैतुं प्रणयादभीप्सवो भवन्ति नापुण्यकृतां मनीषिणः ॥ १४ ॥

न यावदेतावुदपश्यदुत्थितौ जनस्तुषारासाराञ्जनपर्वताविव ।
स्वहस्तदत्ते मुनिमास्ने मुनि श्चिरंतनस्तावदभिन्यवीविशत्‌ ॥ १५ ॥

महामहानीलशिलारुचः पुरो निषेदिवान्‌ कंसकृषः स विष्टरे ।
श्रितोदयाद्रेरभिसायकमुच्च्कै रचूचुरच्च्न्द्रमसो भिरामताम्‌ ॥ १६ ॥

विधाय तस्यापचितिं प्रसेदुषः प्रकाममप्रीयत यज्वनां प्रियः ।
ग्रहीतुमार्यान्‌ परिचर्यया मूहुर्महानुभावा हि नितान्तमर्थिनः ॥ १७ ॥

अशेषतीर्थीपहृताः कमण्डलोर्निधाय पाणावृषिणाभ्युदीरिताः ।
अधौधविध्वंसविधौ पटीयसीर्नतेन मूर्ध्ना हरिरग्रहीदपः ॥ १८ ॥

स काञ्चने यत्र मुनेरनुज्ञया नवाम्बुदश्यामवपुर्न्यविक्षत ।
जिघाय जम्बूजनितश्रियः श्रियं सुमेरुश्रुङ्गस्य तदा तदासनम्‌ ॥ १९ ॥

स तप्तकार्तस्वरभास्वराम्बरः कठोरताराधिपलाञ्छनच्छविः ।
वोदोद्युते वाडवजातवेदसः शिखाभिराश्लिष्ट इवाम्भसां निधिः ॥ २० ॥

रथाङ्गपाणेः पटलेन रोचिषामृषित्विषः संवलिता विरेजिरे ।
चलत्पलाशान्तरगोचरास्तरोस्तुषारमूर्तेरिव नक्तमंशवः ॥ २१ ॥

प्रफुल्ततापिच्छनिभैरभीशुभिः शुभैश्च सप्तच्छदपांसुपाण्डुभिः ।
परस्परेण च्छुरितामलच्छवी तदैकवर्णाविव तौ बभूवतुः ॥ २२ ॥

युगान्तकालप्रतिसंहृतात्मनो जगन्ति यस्यां सविकासमासत ।
तनौ ममुस्तत्र न कैटभद्विषस्तपोधनाभ्याजामसंभवा मुदः ॥ २३ ॥

निधाघधामानमिवाधिदीधितिं मुदा विकासं यतिमभ्युपेयुषी ।
विलोचने बिभ्रदधिश्रितश्रिणी स पूण्डरीकाक्ष इति स्फुटो भवत्‌ ॥ २४ ॥

सितं सितिम्ना सुतरां मुनेर्वपुर्विसारिभिः सौधमिवाथ लम्भयन्‌ ।
द्‍विजावलिव्याजनिशाकरांशुभिः शुचिस्मितां वाचमवोचदच्युतः ॥ २५ ॥

हरत्ययं सम्प्रति हेतुरेष्यतः शुभस्य पूर्वाचरितः कृतं शुभैः ।
शरीरभाजां भवदीयदर्शनं व्यनक्ति कालतत्रितये पि योग्यताम्‌ ॥ २६ ॥

जगत्यपर्याप्तसहस्रभानुना न यन्नियन्तुं समभावि भानुना ।
प्रसह्य तेजोभिरसंख्यतां गतैरदस्त्वया नुत्तमनुत्तमं तमः ॥ २७ ॥

कृतः प्रजाक्षेमकृता प्रजासृजा सुपात्रनिक्षेपनिराकुलात्मना ।
सदोपयोगे पि गुरुस्त्वमक्षतिर्निधिः श्रुतीनां धनसंपदामिव ॥ २८ ॥

विलोकनेनैव तवामुना मुने कृतः कृताथो स्मि निबृंहितांहसा ।
तथापि शुश्रूषुरहं गरीयसीर्गिरो थवा श्रेयसि केन तृप्यते ॥ २९ ॥

गतस्पृहो प्यागमनप्रयोजनं वदेति वक्तुं व्यवसीयते यया ।
तनोति नस्तामुदितात्मगौरवो गुरुस्तवैवागम एष धृष्टताम्‌ ॥ ३० ॥

संस्कृत गोवीथि : : गव्य ४७ : कृष्ण जन्म विशेष : रामानुजाचार्य रचित श्रीरङ्गगद्यम्

Gavya45

रामानुजाचार्य विशिष्टाद्वैत वेदान्त के प्रवर्तक थे। वह ऐसे वैष्णव सन्त थे जिनका भक्ति परम्परा पर बहुत गहरा प्रभाव रहा।

वैष्णव आचार्यों में प्रमुख रामानुजाचार्य की शिष्य परम्परा में ही रामानन्द हुए जिनके शिष्य कबीर और सूरदास थे। रामानुज ने वेदान्त दर्शन पर आधारित अपना नया दर्शन विशिष्ट अद्वैत वेदान्त लिखा था।

रामानुजाचार्य ने वेदान्त के अलावा सातवीं-दसवीं शताब्दी के रहस्यवादी एवं भक्तिमार्गी आलवार सन्तों के भक्ति-दर्शन तथा दक्षिण के पंचरात्र परम्परा को अपने विचारों का आधार बनाया।

Sriranga Gadyam is a Sanskrit prayer written by the Srivaishnavism philosopher Swami Ramanuja towards the end of the 11th century. It is one of the first bhakti prayers in this school of thought and is the basis for many prayers, like Raghuveera gadyam of this style. It is recited in the 108 divya desam temples including Srirangam.

॥ श्रीरङ्गगद्यम् ॥

चिदचित्परतत्त्वानां तत्त्वयाथार्थ्यवेदिने ।
रामानुजाय मुनये नमो मम गरीयसे ॥

स्वाधीन त्रिविध चेतनाचेतन स्वरूपस्थितिप्रवृत्तिभेदं,
क्लेशकर्माद्यशेषदोषासंस्पृष्टं, स्वाभाविकानवधिकातिशय
ज्ञानबलैश्वर्य वीर्य शक्तितेजस्सौशील्य वात्सल्य मार्दवार्जव सौहार्द
साम्य कारुण्य माधुर्य गाम्भीर्य औदार्य चातुर्य स्थैर्य धैर्य शौर्य
पराक्रम सत्यकाम सत्यसङ्कल्प कृतित्व कृतज्ञताद्यसङ्ख्येय कल्याण
गुणगणौघमहार्णवं, परब्रह्मभूतं, पुरुषोत्तमं, श्रीरङ्गशायिनं,
अस्मत्स्वामिनं, प्रबुद्धनित्यनियाम्य नित्यदास्यैकरसात्मस्वभावोऽहं,
तदेकानुभवः तदेकप्रियः, परिपूर्णं भगवन्तं, विशदतमानुभवेन
निरन्तरमनुभूय, तदनुभवजनितानवधिकातिशय
प्रीतिकारिताशेषावस्थोचित अशेषशेषतैकरतिरूप नित्यकिङ्करो भवानि ॥

स्वात्म नित्यनियाम्य नित्यदास्यैकरसात्म स्वभावानुसन्धानपूर्वक
भगवदनवधिकातिशय स्वाम्याद्यखिलगुणगणानुभवजनित अनवधिकातिशय
प्रीतिकारिताशेषावस्थोचित अशेषशेषतैकरतिरूप नित्यकैङ्कर्य
प्राप्त्युपायभूतभक्ति तदुपाय सम्यग्ज्ञान तदुपाय समीचीनक्रिया
तदनुगुण सात्विकतास्तिक्यादि समस्तात्मगुणविहीनः, दुरुत्तरानन्त तद्विपर्यय
ज्ञानक्रियानुगुणानादि पापवासना महार्णवान्तर्निमग्नः, तिलतैलवत्
दारुवह्निवत् दुर्विवेच त्रिगुण क्षणक्षरणस्वभाव
अचेतनप्रकृतिव्याप्तिरूप दुरत्यय भगवन्मायातिरोहित स्वप्रकाशः, 
अनाद्यविद्यासञ्चितानन्ताशक्य विस्रंसन कर्मपाशप्रग्रथितः,
अनागतानन्तकाल समीक्षयाऽपि अदृष्टसन्तारोपायः, निखिलजन्तुजात
शरण्य, श्रीमन्नारायण, तव चरणारविन्दयुगलं शरणमहं प्रपद्ये ॥

एवमवस्थितस्यापि अर्थित्वमात्रेण परमकारुणिको भगवान्, स्वानुभवप्रीत्य
उपनीतैकान्तिकात्यन्तिक नित्यकैङ्कर्यैकरतिरूप नित्यदास्यं दास्यतीति
विश्वासपूर्वकं भगवन्तं नित्यकिङ्करतां प्रार्थये ॥

तवानुभूतिसम्भूत प्रीतिकारितदासताम् ।
देहि मे कृपया नाथ न जाने गतिमन्यथा ॥

सर्वावस्थोचिताशेषशेषतैकरतिस्तव ।
भवेयं पुण्डरीकाक्ष त्वमेवैवं कुरुष्व माम् ॥

एवम्भृततत्त्वयाथात्म्यावबोधितदिच्छारहितस्यापि,
एतदुच्चारणमात्रावलम्बनेन, उच्यमानार्थ परमार्थनिष्ठं मे मनः
त्वमेवाद्यैव कारय ॥

अपारकरुणाम्बुधे, अनालोचितविशेषाशेषलोकशरण्य, प्रणतार्तिहर,
आश्रितवात्सल्यैक महोदधे, अनवरतविदित निखिलभूतजात याथात्म्य,
अशेषचराचरभूत, निखिलनियमनिरत, अशेषचिदचिद्वस्तुशेषीभूत, 
निखिलजगदाधार, अखिलजगत्स्वामिन्, अस्मत्स्वामिन्, 
सत्यकाम, सत्यसङ्कल्प, सकलेतरविलक्षण, अर्थिकल्पक, 
आपत्सख, काकुत्स्थ, श्रीमन्नारायण, पुरुषोत्तम, 
श्रीरङ्गनाथ, मम नाथ, नमोऽस्तुते ॥

॥ इति श्रीभगवद्रामानुजविरचितं श्रीरङ्गगद्यं सम्पूर्णम् ॥

“May I be accepted in the eternal and devoted service of that faultless One, who is complete in all respects — that Lord who holds sway over the nature, existence and activity of the three gradations of the conscious (cetana) and the non-conscious (acetana), Who is untouched by the five types of miseries and pious and sinful karmic reactions: Who is an ocean of sublime, unlimited auspicious qualities: who is the Supreme Brahman and Supreme Person; who reclines on the serpent bed in Sri Rangam; my Master who is complete. I, who have clearly understood myself to be eternally subject to Your command; I who have tasted the sweetness of always engaging in Your service; I, who realizes that You are the subject of all my knowledge and devotion; I, who have experienced You constantly without interruption; eager and anxious to be of immense and commendable service at all times and under all circumstances to You; with this eagerness generated by the pleasure of my experience of Yourself, let me, the very personification of desire be of service, be accepted eternally for such service.

I, whose essential nature is built to be ever commanded by Him, understanding this nature and ever thinking of it, meditating always on His great Lordship and all his auspicious qualities, with a devotion which is a means to the service in the form of an intense desire to be of service in all forms under all conditions, possessed of ripe knowledge which would lead to devoted service, engaged in action in the form of service to Him, lacking as I am in personal qualities like virtue (sattva) and firm faith, possessed as I am of qualities and conduct directly opposite to that enumerated and hence steeped in an ageless ocean of sin incapable of being crosses, with naturally endowed knowledge and lustre covered by inevitable association with prakriti which by nature is susceptible to continuous change and is a mixture of the threefold qualities (satva, rajas & tamas), the inevitable association being ordinarily inseparable like oil in the gingelly seed and fire in firewood; bound inextricably by the rope or karma in the form of virtue and sin collected over ages out of ignorance; I who cannot find the means of overcoming this bond to samsAra however long I may try; I take refuge in your lotus feet as the only means of emancipation O, Narayana! ever associated with Sri! The refuge of all created beings! I seek your protection.

Though I am in this state, full of various defects, I beg of the Lord my acceptance in eternal service to him in the firm faith that the all merciful Lord, heeding to my earnest request, will grant me the favor of steadfastness in everlasting service to Him urged by devotion resulting from the experience of the Lord.

My Lord! you should be pleased, out of Your unbounded mercy, to grant the service to You resulting from the joy of experiencing you. Apart from begging you, I do not know of any other means.

O lotus eyed one! I should be eager to render all forms of service under all conditions. You should grant me this state of mind.

Even if I do not have the wish sincerely for the knowledge or that I am not fit for your grace to reach the goal, Please make the words I gave expression to as an excuse to fill in the defeciencies and render me fit.

Oh! Limitless ocean of mercy!! One who does not think of the differences when his subjects are in distress, You who destroys the distress of those who seek You! Great ocean of love to His devotees, You who know the truth about all Your creations at all times! You with wishes always fulfilled ! You who can do all that You desire! Friend in my distress! You who grieves at the pains of all men, May You ever be associated with Sri! Greatest of personalities! Lord of Sri Rangam! My Lord! I prostrate before you.

Ref: http://www.angelfire.com/ok5/livermore/pdf/Sri_Ranga_Gadyam.pdf

Popular Posts

My Favorites

Desi cow’s milk and urine contains Gold oxides

Desi cow's milk and urine contains Gold oxides. But we are least bothered. And we will sleep while mother is slaughtered mindlessly. All with...