Sanskrit

Sanskrit

संस्कृत गोवीथि : : गव्य १०(हनुमान विशेष)

Gavya10


शब्द सिन्धु


अकृतबुद्धित्वात् (akRitabuddhitvaat.h) = due to unintelligence
अकृतात्मानः (akRitaatmaanaH) = those without self-realisation
अकृतेन (akRitena) = without discharge of duty
अकृत्वा (akRitvaa) = without doing (from kRi)
अकृत्स्नविदाः (akRitsnavidaaH) = persons with a poor fund of knowledge
अक्रियाः (akriyaaH) = without duty
अक्रोध (akrodha) = freedom from anger
अक्रोधः (akrodhaH) = freedom from anger
अक्लेद्यः (akledyaH) = insoluble
अखिल (akhila) = entire
अखिलं (akhilaM) = whole
अखिलगुरु (akhilaguru) = preceptor for all, also all types of long syllable letters
अगत (agata) = not past
अगतसूंस्च (agatasuu.nscha) = agata + asuun.h + cha:undeparted life + and (living people)
अगत्वा (agatvaa) = without going (from gam.h)
अगम (agama) = proof of the trustworthiness of a source of knowledge
अगस्तमास (agastamaasa) = month of August
अगोचर (agochara) = (adj) unknown
अग्नि (agni) = fire
अग्निः (agniH) = fire
अग्निपर्वतः (agniparvataH) = (m) volcano, volcanic cone
अग्निपेतिका (agnipetikaa) = (f) matchbox
अग्निशलाका (agnishalaakaa) = (f) matchstick
अग्निषु (agnishhu) = in the fires
अग्नौ (agnau) = in the fire of consummation
अग्र (agra) = (neut in this sense) tip
अग्रं (agraM) = at the tip
अग्रजः (agrajaH) = elder
अग्रतः (agrataH) = (let the two go) before (me)
अग्रदीपः (agradiipaH) = (m) headlight
अग्रे (agre) = in front of/ahead/beforehand


पाठ


1 2 3


सुभाषित – हनुमान विशेष


स सूर्याय महेन्द्राय पवनाय स्वयंभुवे |
भूतेभ्यश्चाञ्जलिं कृत्वा चकार गमने मतिम् || ५-१-८

He saluted with joined palms to the Sun-God, Lord Indra, God of Wind, Lord Brahma and Bhutas and decided to leave.

 


पठन/मनन – हनुमान विशेष


॥ श्रीहनुमत्सूक्तम् ॥
श्रीमन्तो सर्वलक्षणसम्पन्नो जयप्रदः
सर्वाभरणभूषित उदारो महोन्नतोष्ट्रारूढः
केसरीप्रियनन्न्दनो वायुतनूजो यथेच्छं पम्पातीरविहारी
गन्धमादनसञ्चारी हेमप्राकाराञ्चितकनककदलीवनान्तरनिवासी
परमात्मा वनेचरशापविमोचनो
हेमकनकवर्णो नानारत्नखचिताममूल्यां मेखलां च स्वर्णोपवीतं
कौशेयवस्त्रं च बिभ्राणः सनातनो परमपुरषो
महाबलो अप्रमेयप्रतापशाली रजितवर्णः
शुद्धस्पटिकसङ्काशः पञ्चवदनः
पञ्चदशनेत्रस्सकलदिव्यास्त्रधारी
श्रीसुवर्चलारमणो महेन्द्राद्यष्टदिक्पालक-
त्रयस्त्रिंशद्गीर्वाणमुनिगणगन्धर्वयक्षकिन्नरपन्नगासुरपूजित
पादपद्मयुगलः नानावर्णः कामरूपः
कामचारी योगिध्येयः श्रीहनुमान्
आञ्जनेयः विराट्रूपी विश्वात्मा विश्वरूपः
पवननन्दनः पार्वतीपुत्रः
ईश्वरतनूजः सकलमनोरथान्नो ददातु।

इदं श्रीहनुमत्सूक्तं यो धीमानेकवारं पठेद्यदि
सर्वेभ्यः पापेभ्यो विमुक्तो भूयात् ।

संस्कृत गोवीथि : : गव्य ३९ (पुराण विशेष) :: धारणा क्या है?

Gavya39

यस्मिन् यस्मिन् भवेदङ्गे योगिनां व्याधिसम्भवः ।
तत्तदङ्गं धिया व्याप्य दारयेत्तत्त्वधारणं ।।

When a particular part of the body is affected by illness, one should fix up the mind on that particular part as though pervaded by the mind.

धारणा is an ultimate cure.

अग्निपुराणम्/अध्यायः ३७५


शब्द सिन्धु


क्षन्तिः (kShantiH) = tolerance
क्षमता (kShamataa) = ability
क्षमा (kShamaa) = forgivance
क्षमी (kShamii) = forgiving
क्षय (kShaya) = loss, weakening, scaricity
क्षयं (kShayaM) = destruction
क्षयकृत् (kShayakRit.h) = the destroyer
क्षयति (kShayati) = (1 pp) to decay
क्षयात् (kShayaat.h) = (from) consunption/destruction
क्षयाय (kShayaaya) = for destruction
क्षर (kShara) = prone to end, destructible
क्षरं (kSharaM) = to the fallible
क्षरः (kSharaH) = constantly changing
क्षात्रं (kShaatraM) = of a ksatriya
क्षान्तिः (kShaantiH) = tolerance
क्षामये (kShaamaye) = ask forgiveness
क्षार (kShaara) = salty
क्षालयति (kShaalayati) = (10 pp) to wash
क्षितिपाल (kShitipaala) = (m) protector of the earth, king
क्षिप् (kShip) = (root) to throw
क्षिपति (kShipati) = (6 pp) to throw
क्षिपामि (kShipaami) = I put
क्षिप्त (kShipta) = neglected or distracted
क्षिप्रं (kShipraM) = soon
क्षी (kShii) = to dimnish
क्षीणकल्मषाः (kShiiNakalmashhaaH) = who are devoid of all sins
क्षीणे (kShiiNe) = spent-up/weakened state of
क्षीर (kShiira) = milk
क्षुद्र (kShudra) = insignificant, small
क्षुद्रं (kShudraM) = petty
क्षुध् (kShudh) = hunger
क्षुधा (kShudhaa) = hunger
क्षुधार्त (kShudhaarta) = hungry
क्षुध्यति (kShudhyati) = (4 pp) to be hungry
क्षुभ्यति (kShubhyati) = (4 pp) to tremble
क्षुर (kShura) = (masc) knife
क्षुरक्रिया (kShurakriyaa) = (fem) shaving, cutting with a knife
क्षुरपत्रम् (kShurapatram.h) = (n) blade
क्षूद्र (kShuudra) = weak (here)
क्षेत्र (kShetra) = field
क्षेत्रं (kShetraM) = the field
क्षेत्रज्ञ (kShetraGYa) = and the knower of the body
क्षेत्रज्ञं (kShetraGYaM) = the knower of the field
क्षेत्रज्ञः (kShetraGYaH) = the knower of the field
क्षेत्रज्ञयोः (kShetraGYayoH) = and the knower of the field
क्षेत्री (kShetrii) = the soul
क्षेत्रेषु (kShetreshhu) = in bodily fields
क्षेपणास्त्रः (kShepaNaastraH) = (m) missile
क्षेपणी (kShepaNii) = (f) rocket
क्षेमं (kShemaM) = protection
क्षेमतरं (kShemataraM) = better
क्षोउति (kShouti) = to sneeze
क्षोभं (kShobhaM) = disturbance
ज्ञ (GYa) = one who knows (suffix)
ज्ञनकारक (GYanakaaraka) = Significator of knowledge which is Jupiter
ज्ञा (GYaa) = to know
ज्ञातचर (GYaatachara) = (adj) known
ज्ञातव्यं (GYaatavyaM) = knowable
ज्ञाति (GYaati) = community (people of the same caste etc.)
ज्ञातुं (GYaatuM) = to know
ज्ञाते (GYaate) = in the realised state
ज्ञातेन (GYaatena) = by knowing
ज्ञात्वा (GYaatvaa) = knowing well
ज्ञान (GYaana) = knowledge
ज्ञानं (GYaanaM) = knowledge
ज्ञानः (GYaanaH) = whose knowledge


पाठ


1 2


सुभाषित


अपि स्वर्णमयी लंका न मे रोचति लक्ष्मण |
जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी ||

Lakshman, This Golden Lanka does not allure me. Mother and Motherland is dearer to me even than heaven.


पठन -> मनन -> स्मरण -> आत्मसात


अग्निपुराणम्/अध्यायः ३७५

धारणा

अग्निरुवाच
वारणा मनसो ध्येये संस्थितिर्ध्यानवद् द्विधा ।
मूर्त्तामूर्तहरिध्यानमनोधारणतो हरिः ।। ३७५.१ ।।

यद्वाह्यावस्थितं लक्षअयं तस्मान्न चलते मनः ।
तावत् कालं प्रदेशेषु धारणा मनसि स्थितिः ।। ३७५.२ ।।

कालावधि परिच्छिन्नं देहे संस्थापितं मनः ।
न प्रच्यवति यल्लक्ष्याद्धारणा साऽभिधीयते ।। ३७५.३ ।।

धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वादशधारणाः ।
ध्यानं द्वादशकं यावत्समाधिरभिधीयते ।। ३७५.४ ।।

धारणाभ्यासयुक्तात्मा यदि प्राणैर्विमुच्यते ।
कुलैकविंशमुत्तार्य्य स्वर्य्याति परमं पदं ।। ३७५.५ ।।

यस्मिन् यस्मिन् भवेदङ्गे योगिनां व्याधिसम्भवः ।
तत्तदङ्गं धिया व्याप्य दारयेत्तत्त्वधारणं ।। ३७५.६ ।।

आग्नेयी वारुणी चैव ऐशानी चामृतात्मिका ।
साग्निः शिखा फडन्ता च विष्णोः कार्य्या द्विजोत्तम ।। ३७५.७ ।।

नाड़ीभिर्विकटं दिव्यं शूलाग्रं वेधयेच्छुभम् ।
पादाङ्गुष्ठात् कपालान्तं रश्मिमण्डलमावृतं ।। ३७५.८ ।।

तिर्य्यक्‌चाधोद्‌र्ध्वभागेभ्यः प्रयान्त्योऽतीव तेजसा ।
चिन्तयेत् साध्केन्द्रस्तं यावत्सर्वं महामुने ।। ३७५.९ ।।

भस्मीभूतं शरीरं स्वन्ततश्चैवोपसंहरेत् ।
शीतश्लेष्मादयः पापं विनश्यन्ति द्विजातयः ।। ३७५.१० ।।

शिरो धीरञ्च कारञ्च कण्ठं चाधोमुखे स्मरेत् ।
ध्यायेदच्छिन्नचित्तात्मा भूयो भूतेन चात्मना ।। ३७५.११ ।।

स्फुरच्छीकरसंस्पर्शप्रभूते हिमगामिभिः ।
धाराभिरखिलं विश्वमापूर्य्य भुवि चिन्तयेत् ।। ३७५.१२ ।।

ब्रह्मरन्ध्राच्च संक्षोभाद्यावदाधारमण्डलम् ।
सुषुम्नान्तर्गतो बूत्वा संपूर्णेन्दुकृतालयं ।। ३७५.१३ ।।

संप्लाव्य हिमसंस्पर्श तोयेनामृतमूर्त्तिना ।
क्षुत् पिपासाक्रमप्रायसन्तापपरिपीड़ितः ।। ३७५.१४ ।।

धारयेद्वारुणीं मन्त्री तुष्ट्यर्थं चाप्यतन्त्रितः ।
वारुणी धारणा प्रोक्ता ऐशानीधारणां श्रृषु ।। ३७५.१५ ।।

व्योग्नि ब्रह्ममये पद्मे प्राणापणे क्षयङ्गते ।
प्रसादं चिन्तयेद् विष्णोर्यावच्चिन्ता क्षयं गता ।। ३७५.१६ ।।

महाभावञ्चपेत् सर्व्वं ततो व्यापक ईश्वरः ।
अर्द्धेन्दुं परमं शान्तं निराभासन्निरञ्जनं ।। ३७५.१७ ।।

असत्यं सत्यमाभाति तावत्सर्वं चराचरं ।
यावत् स्वस्यन्दरूपन्तु न दृष्टं गुरुवक्त्रतः ।। ३७५.१८ ।।

दृष्टे तस्मिन् परे तत्त्वे आब्रह्म सचराचरं ।
प्रमातृमानमेयञ्च ध्यानहृत्पद्मकल्पनं ।। ३७५.१९ ।।

मातृमोदकवत्सर्वं जपहोमार्चनादिकं ।
विष्णुमन्त्रेण वा कुर्य्यादमृतां धारणां वदे ।। ३७५.२० ।।

संपूर्णेन्दुनिभं ध्यायेत् कमलं तन्त्रिमुष्टिगं ।
शिरःस्थं चिन्तयेत् यत्नाच्छशाङ्गायुतवर्चसं ।। ३७५.२१ ।।

सम्पूर्णमण्डलं व्योम्नि शिवकल्लोलपूर्णितं ।
तथा हृत्‌कमले ध्यायेत्तन्मध्ये स्वतनुं स्मरेत् ।।

साधको विगतक्लेशो जायते दारणादिभिः ।। ३७५.२२ ।।

इत्यादिमहापुराणे आग्नेये धारणा नाम पञ्चसप्तत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥

संस्कृत गोवीथि : : गव्य ३८ (पुराण विशेष) :: ध्यान क्या है?

Gavya38

What is ध्यान? What is the power of ध्यान?

ध्यै चिन्तायां स्मृतो धातुर्विष्णुचिन्ता मुहुर्मुहुः ।
अनाक्षइप्तेन मनसा ध्यानमित्यभिधीयते ।। ३७४.१ ।।

एवं ध्यानसमायुक्तः स्वदेहं यः परित्यजत् ।
कुलं स्वजनमित्राणि समुद्‌धृत्य हरिर्भवेत् ।। ३७४.५ ।।

The root dhyai is known to be used in the sense of contemplation. A constant meditation on Visnu without digression of mind is said to be contemplation.

A persion who discards his body (with his mind) or in other words detach his mind from bodily processes, endowed with such contemplation, would elevate not only him, his family but also kinsmen and friends and would become Hari.

This is the reason, Trikal Sandhya is part and parcel of Grihasth Dwija. You learn to go into state of ध्यान because your mind has cascading impact on the society!! At the same time, you have power to influence others who cannot go into state of contemplation or learning it or ignorant about it.

Why contemplate on gross forms first?

मनःस्थित्यर्थमिच्छन्ति स्थूलध्यानमनुक्रमात् ।

तद्‌भूतं निश्चलीभूतं लभेत् सूक्ष्मेऽपि संस्थितं ।

Yogi(s) prefer to contemplate on gross things first for making the mind firm. One would be able to get steadiness in minute things also after gaining firmness.

Chant following mantra following contemplation.

अहं ब्रह्म ज्योतिरात्मा वासुदेवो विमुक्त ओं ।।

“I am Brahman, light, aatma, Vasudeva, the liberated..ॐ”

अग्निपुराणम्/अध्यायः ३७४


शब्द सिन्धु


ज्ञानगम्यं (GYaanagamyaM) = to be approached by knowledge
ज्ञानचक्षुषः (GYaanachakShushhaH) = those who have the eyes of knowledge
ज्ञानचक्षुषा (GYaanachakShushhaa) = by the vision of knowledge
ज्ञानदीपिते (GYaanadiipite) = because of the urge for self-realisation
ज्ञानप्लवेन (GYaanaplavena) = by the boat of transcendental knowledge
ज्ञानमनंतं (GYaanamana.ntaM) = Knowledge and Infinity or Absoluteness
ज्ञानमयः (GYaanamayaH) = (Masc. Nom.Sing.)full of knowledge
ज्ञानमयो (GYaanamayo) = full of Gyana or knowledge
ज्ञानयज्ञः (GYaanayaGYaH) = sacrifice in knowledge
ज्ञानयज्ञाः (GYaanayaGYaaH) = sacrifice in advancement of transcendental knowledge
ज्ञानयज्ञेन (GYaanayaGYena) = by cultivation of knowledge
ज्ञानयोगेन (GYaanayogena) = by the linking process of knowledge
ज्ञानवतां (GYaanavataaM) = of the wise
ज्ञानवान् (GYaanavaan.h) = learned
ज्ञानविहिनः (GYaanavihinaH) = (but)bereft of knowledge of the Self
ज्ञानशब्दयोः (GYaanashabdayoH) = of knowledge and sound
ज्ञानस्य (GYaanasya) = of knowledge
ज्ञानाः (GYaanaaH) = knowledge
ज्ञानाग्निः (GYaanaagniH) = the fire of knowledge
ज्ञानात् (GYaanaat.h) = than knowledge
ज्ञानानां (GYaanaanaaM) = of all knowledge
ज्ञानावस्थित (GYaanaavasthita) = situated in transcendence
ज्ञानिनः (GYaaninaH) = of the knower
ज्ञानिभ्यः (GYaanibhyaH) = than the wise
ज्ञानी (GYaanii) = one who is in knowledge
ज्ञाने (GYaane) = in knowledge
ज्ञानेन (GYaanena) = with knowledge
ज्ञानेनैव (GYaanenaiva) = GYAnena + eva:thro’ knowledge alone
ज्ञानेन्द्रिय (GYaanendriya) = an organ of knowledge, i.e. the five senses
ज्ञायते (GYaayate) = known
ज्ञायसे (GYaayase) = can to be known
ज्ञास्यसि (GYaasyasi) = you can know
ज्ञेयं (GYeyaM) = be known
ज्ञेयः (GYeyaH) = should be known
ज्ञेयोसि (GYeyosi) = You can be known


पाठ


1 2

लोकोक्ति

बहुत अधिक प्रचलित और लोगों के मुँहचढ़े वाक्य लोकोक्ति के तौर पर जाने जाते हैं। इन वाक्यों में जनता के अनुभव का निचोड़ या सार होता है। इनकी उत्पत्ति एवं रचनाकार ज्ञात नहीं होते।

प्राप्तं प्राप्तमुपासीत।

प्रारब्धमुत्तमजना न परित्यजन्ति

प्रियवादिनो न शत्रु:

बिन्दुश: पूर्यते सिन्धु:।

भवति न बिसतन्तुर्वारणं वारणानाम्।

भीतं भापयते विधि:


सुभाषित


काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम् |
व्यसनेन च मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा ||

A intelligent (‘buddhiman’) man spends his time in the research and studies of literature (‘Kaavya’) and philosophy (‘Shastras’ like Veda Shastra, dharma shastra etc.). Or in other words the said subjects are means of his entertainment (He gets satisfaction due to the studies of ‘kaavya’ and philosophy). In contrast a unintelligent (‘Murkha’) man gets satisfaction in bad habits like sleep (Laziness), quarrel or some type of addiction. Tatparya (Conclusion): In this subhaashita the subhaashitkar has in short advised the reader that how should one spend his/her time!! May be according to him a ‘buddhiman’ is a person who invests his time in order to get some thing ‘valuable’ and long lasting!!


पठन -> मनन -> स्मरण -> आत्मसात


पुराण विशेष

अग्निपुराणम्/अध्यायः ३७४

ध्यानम्

अग्निरुवाच
ध्यै चिन्तायां स्मृतो धातुर्विष्णुचिन्ता मुहुर्मुहुः ।
अनाक्षइप्तेन मनसा ध्यानमित्यभिधीयते ।। ३७४.१ ।।

आत्मनः समनस्कस्य मुक्ताशेषोपधस्य च ।
ब्रह्मचिन्तासमा शक्तिर्ध्यानं नाम तदुच्यते ।। ३७४.२ ।।

ध्येयालम्बनसंस्थस्य सदृशप्रत्ययस्य च ।
प्रत्ययान्तरनिर्मुक्तः प्रत्ययो ध्यानमुच्यते ।। ३७४.३ ।।

ध्येयावस्थितचित्तस्य प्रदेशे यत्र कुत्रचित् ।
ध्यानमेतत्समुद्दिष्टं प्रत्ययस्यैकभावना ।। ३७४.४ ।।

एवं ध्यानसमायुक्तः स्वदेहं यः परित्यजत् ।
कुलं स्वजनमित्राणि समुद्‌धृत्य हरिर्भवेत् ।। ३७४.५ ।।

एवं मुहूर्त्तमर्धं वा ध्यायेद् यः श्रद्ध्या हरिं ।
सोपि यां गतिमाप्नोति न तां सर्वैर्महामखैः ।। ३७४.६ ।।

ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यच्च ध्यानप्रयोजनं ।
एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा योगं युञ्जीत तत्त्ववित् ।। ३७४.७ ।।

योगाभ्यासाद्‌भवेन्मूक्तिरैश्वर्य्यञ्चाष्टधा महत् ।
ज्ञानवैराग्यसम्पन्नः श्रद्दधानः क्षमान्वितः ।। ३७४.८ ।।

विष्णुभक्तः सदोत्साही ध्यातेत्थं पुरुषः स्मृतः ।
मूर्तामूर्त्तं परम्ब्रह्म हरेर्ध्यानं हि चिन्तनम् ।। ३७४.९ ।।

सकलो निष्कलो ज्ञेयः सर्वज्ञः परमो हरिः ।
अणिमादिगुणैश्वर्य्यं मुक्तिर्ध्यानप्रयोजनम् ।। ३७४.१० ।।

फलेन योजको विष्णुरतो ध्यायेत् परेश्वरं ।
गच्छंस्तिष्ठन् स्वपन् जाग्रदुन्मिषन्निमिषन्नपि ।। ३७४.११ ।।

शुचिर्वाप्यशुचिर्वापि ध्यायेत् सततमीश्वरम् ।
स्वदेहायतनस्यान्ते मनसि स्थाप्य केशवम् ।। ३७४.१२ ।।

हृत्पद्मपीठिकामध्ये ध्यानयोगेन पूजयेत् ।
ध्यानयज्ञः परः शुद्धः सर्वदोषक्विर्ज्जितः ।। ३७४.१३ ।।

तेनेष्ट्वा मुक्तिमाप्नोति वाह्यशुद्धैश्च नाध्वरैः ।
हिंसादोषविमुक्तित्वाद्विशुद्धिश्चित्तसाधनः ।। ३७४.१४ ।।

ध्यानयज्ञः परस्तस्मादपवर्गफलप्रदः ।
तस्मादशुद्धं सन्त्यज्य ह्यनित्यं वाह्यसाधनं ।। ३७४.१५ ।।

यज्ञाद्यं कर्म्म सन्त्यज्य योगमत्यर्थमभ्यसेत् ।
विकारमुक्तमव्यक्तं भोग्यभोगसमन्वितं ।। ३७४.१६ ।।

चिन्तयेद्धृदये पूर्वं क्रमादादौ गुणत्रयं ।
तमः प्रच्छाद्य रजसा सत्त्वेन च्छादयेद्रजः ।। ३७४.१७ ।।

ध्यायेत्त्रिमण्डलं पूर्वं कृष्णां रक्तं सितं क्रमात् ।
सत्त्वोपाधिगुणातीतः पुरुषः पञ्चविंशकः ।। ३७४.१८ ।।

ध्येयमेतदशुद्धञ्च त्यक्त्वा शुद्धं विचिन्तयेत् ।
ऐश्वर्य्यं पङ्कजं दिव्यं पुरुषोपरि संस्थितं ।। ३७४.१९ ।।

द्वादशाङ्गुलविस्तीर्णं शुद्धं विकशितं सितम् ।
नालमष्टङ्गुलं तस्य नाभिकन्दसमुद्भ्वं ।। ३७४.२० ।।

पद्मपत्राष्टकं ज्ञेयमणिमादिगुणाष्टकम् ।
कर्णिकाकेशरं नालं ज्ञानवैराग्यभुत्तमम् ।। ३७४.२१ ।।

विष्णुधर्म्मश्च तत्कन्दमिति पद्मं विचिन्तयेत् ।
तद्धर्मज्ञानवैराग्यं शिवैश्वर्य्यमयं परं ।। ३७४.२२ ।।

ज्ञात्वा पद्मासनं सर्वं सर्वदुःखान्तमाप्नुयात् ।
तत्पद्मकर्णिकामध्ये शुद्धदीपशिखाकृति ।। ३७४.२३ ।।

अङ्गुष्ठमात्रममलं ध्यायेदोङ्कारमीश्वरं ।
कदम्वगोलकाकारं तारं रूपमिव स्थितं ।। ३७४.२४ ।।

ध्यायेद्वा रश्मिजालेन दीप्यमानं समन्ततः ।
प्रधानं पुरुषातीतं स्थितं पद्मस्थमीश्वरं ।। ३७४.२५ ।।

ध्यायेज्जपेच्च सततमोङ्कारं परमक्षरं ।
मनःस्थित्यर्थमिच्छन्ति स्थूलध्यानमनुक्रमात् ।। ३७४.२६ ।।

तद्‌भूतं निश्चलीभूतं लभेत् सूक्ष्मेऽपि संस्थितं ।
नाभिकन्दे स्थितं नालं दशाङ्गुलसमायतं ।। ३७४.२७ ।।

नालेनाष्टदलं पद्म द्वादशाङ्गुलविस्तृतं ।
सकर्णिके केसराले सूर्य्यसोमाग्निमण्डलं ।। ३७४.२८ ।।

अग्निमण्डलमध्यस्थः शङ्खक्रगदाधरः ।
पद्मी चतुर्भुजो विष्णुरथवाष्टभुजो हरिः ।। ३७४.२९ ।।

शार्ङ्गाक्षवलयधरः पाशाङ्कुशधरः परः ।
स्वर्णबर्णः श्वेतवर्णः सश्रीवत्सः सकौस्तुभः ।। ३७४.३० ।।

वनमाली स्वर्णहारी स्फुरन्मकरकुण्डलः ।
रत्नोज्जवलकिरीटश्च पीताम्बरधरो महान् ।। ३७४.३१ ।।

सर्व्वाभरणभूषाढ्यो वितस्तिर्वा यथेच्छया ।
अहं ब्रह्म ज्योतिरात्मा वासुदेवो विमुक्त ओं ।। ३७४.३२ ।।

ध्यानाच्छ्रान्तो जपेन्मन्त्रं जपाच्छ्रान्तश्च चिन्तयेत् ।
जपध्यानादियुक्तस्य विष्णुः शीघ्रं प्रसीदति ।। ३७४.३३ ।।

जपयज्ञस्य वै यज्ञाः कलां नार्हन्ति षोड़शीं ।
जपिनं नोपसर्पन्ति व्याधयश्चाधयो ग्रहाः ।।

भुक्तिर्मुक्तिर्मृत्युजयो जपेन प्राप्नुयात् फलं ।। ३७४.३४ ।।

इत्यादिमहापुराणे आग्नेये ध्यानं नाम चतुःसप्तत्यधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥

 

 

संस्कृत साधना : पाठ ५ (क्रिया : अकर्मक और सकर्मक)

Sanskrut_५5

सुधी मित्रों ! नमः संस्कृताय !!
कल के पाठ में आपने वाक्य में कारकों को पहचान कर उनमें विभक्तियाँ लगाना सीखा। आशा करता हूँ कि आपने इसका अभ्यास भी अवश्य किया होगा। देखिए बिना अभ्यास के कोई भी विद्या कदापि नहीं आ सकती। सभी राजकुमारों को पढ़ाते तो आचार्य द्रोण ही थे, किन्तु अर्जुन ही सर्वश्रेष्ठ क्यों हुए ? क्योंकि उन्होंने अभ्यास की पराकाष्ठा कर दी थी। इसलिए ध्यान रहे- “अनभ्यासे विषं विद्या।”

आज क्रिया के विषय में समझाते हैं। ध्यान दीजिए, जब ‘क्रिया’ कहेंगे तब आप “धातु” न समझ बैठियेगा। कर्त्ता की चेष्टा या अस्तित्व (सत्ता) को ‘क्रिया’ कहते हैं और इन क्रियाओं का वर्णन करने वाले मूल शब्द धातु कहे जाते हैं। इनका उपदेश इन्द्र, वायु, काशकृत्स्न, भरद्वाज, पाणिनि, शाकटायन आदि महान् देवताओं और ऋषियों ने किया था। संस्कृतभाषा और संसार की लगभग सभी भाषाओं का मूल यही धातुएँ हैं। किन्तु अभी तो हम “क्रिया” पर चर्चा करेंगे।

१] क्रिया दो प्रकार की होती है- अकर्मक और सकर्मक।

क) अकर्मक क्रिया : जिस क्रिया का कर्म नहीं होता अथवा जिस क्रिया का फल कर्त्ता पर ही पड़ता है, उसे अकर्मक क्रिया कहते हैं। जैसे – ‘अरविन्द सोता है’ यहाँ शयन की क्रिया हो रही है। उसका फल ‘अरविन्द’ पर ही आश्रित है। यह नहीं कह सकते कि क्या सोता है ? या किसे सोता है ? या किसको सोता है ? इस क्रिया का कर्म नहीं है अतः यह क्रिया अकर्मक है।

ख) सकर्मक क्रिया : जहाँ कर्त्ता की क्रिया का फल किसी अन्य पर पड़े उसे सकर्मक क्रिया कहते हैं। दूसरे शब्दों में कहें तो जिस क्रिया का कोई न कोई कर्म हो, वह सकर्मक क्रिया है। जैसे – ‘तारासिंह अशरफ़ अली को पीटता है।’ यहाँ कर्त्ता तारासिंह की क्रिया का असर अशरफ़ अली पर पड़ रहा है, इसलिए यह सकर्मक क्रिया है।

२] अकर्मक और सकर्मक क्रियाओं को पहचानने की सरल विधि यह है कि जहाँ वाक्य के उच्चारण करने पर ‘क्या’ ‘किसको’ का प्रश्न शेष न रहे वह अकर्मक क्रिया और जहाँ ये प्रश्न शेष रह जाएँ, वह सकर्मक क्रिया है। ‘मोहन जागता है’ ‘मोहन सोता है’ इस प्रकार के वाक्यों में ‘क्या’ जागता है या ‘किसको’ जागता है इत्यादि प्रश्न शेष नहीं रहते, अतः ‘सोना’ ‘जागना’ आदि क्रियाएँ अकर्मक हैं ।

कौन कौन सी क्रियाएँ अकर्मक होती हैं, यह कल बताएँगे।
_______________________________________

वाक्य अभ्यास
==========

वृक्षों पर पक्षी बैठते हैं।
वृक्ष अधिकरण, पक्षी कर्त्ता, ‘बैठते हैं’ क्रिया।
= वृक्षेषु खगाः उपविशन्ति।

तुम रमेश के उद्यान से फल लाते हो।
तुम कर्त्ता, रमेश सम्बन्ध, उद्यान अपादान, फल कर्म, ‘लाते हो’ क्रिया।
= त्वं रमेशस्य उद्यानात् फलानि आनयसि।

तुम दोनों पिताजी के रुपये भिखारी को देते हो।
‘तुम दोनों’ कर्ता, पिताजी सम्बन्ध, रुपये कर्म भिखारी सम्प्रदान, ‘देते हो’ क्रिया ।
= युवां पितुः रूप्यकाणि भिक्षुकाय यच्छथः।

मैं साइकिल से विश्वविद्यालय जाता हूँ।
मैं कर्त्ता, साइकिल करण, विश्वविद्यालय कर्म, ‘जाता हूँ’ क्रिया ।
= अहं द्विचक्रिकया विश्वविद्यालयं गच्छामि।

संग से काम उत्पन्न होता है।
संग अपादान, काम कर्त्ता, ‘उत्पन्न होता है’ क्रिया ।
= सङ्गात् सञ्जायते कामः।

काम से क्रोध उत्पन्न होता है।
काम अपादान, क्रोध कर्त्ता, ‘उत्पन्न होता है’ क्रिया।
= कामात् क्रोधः अभिजायते।

क्रोध से मोह होता है ।
= क्रोधात् भवति सम्मोहः।

मोह से स्मृतिविभ्रम होता है।
= मोहात् स्मृतिविभ्रमः भवति।

स्मृतिनाश से बुद्धिनाश होता है।
= स्मृतिभ्रंशात् बुद्धिनाशः भवति।

बुद्धिनाश से साधक नष्ट होता है ।
= बुद्धिनाशात् साधकः नश्यति।

_______________________________________

श्लोक :

वेशेन वपुषा वाचा विद्यया विनयेन च।
वकारैः पञ्चभिः युक्तः नरः भवति पूजितः॥

वेश (पहनावा), शरीर, वाणी, विद्या और विनय – इन पाँच वकारों से युक्त पुरुष पूजित (सम्मानित) होता है।

**उपर्युक्त श्लोक में विभिन्न शब्दों के तृतीया एकवचन के रूप हैं।

संस्कृत गोवीथी : : गव्य 7

Gavya7


शब्द सिन्धु


कवची (kavachii) = with armor
कवयः (kavayaH) = the intelligent
ज्ञायसे (GYaayase) = can to be known
ज्ञास्यसि (GYaasyasi) = you can know
ज्ञेयं (GYeyaM) = be known
ज्ञेयः (GYeyaH) = should be known
ज्ञेयोसि (GYeyosi) = You can be known


पाठ


संधि

1

Apply above simple sandhi rules on below paragraph, wherever you feel applicable.

2व्यवहार वाक्य

  • समय समागत:| – समय पर आ गए|
  • भवन्तं जानामि| – आपको जनता हूँ|
  • तथैव अस्तु| – वैसा ही हो|
  • जानामि भो:| – जानता हूँ|

सुभाषित


शैले शैले न माणिक्यं मौक्तिकं न गजे गजे ।
सुजनाः न हि सर्वत्र चंदनं न वने वने ॥ ॥

Not every mountain has gems in it, and not every
elephant is adorned with pearls . Not every forest
is blessed with sandal trees, and good people are
not to be found everywhere.


पठन/मनन


उषा वंदना

http://sanskritdocuments.org/doc_deities_misc/salutedawn.html?lang=sa

उषावंदनम्
   Salutation of the Dawn

अद्य भावय सुदिनम्!
Look to this Day!
जीवभूतः काल एषः । प्राणस्य प्राणः ।
For it is Life, the very Life of Life.
अस्मिन् स्वल्पकाले सत्यमये तव सतः सत्यं तिष्ठति
In its brief course lie all the
Verities and Realities of your Existence;
विकासानन्देन
The Bliss of Growth,
कर्मश्रिया
The Glory of Action,
सौन्दर्यशोभया ।
The Splendor of Beauty;
ह्यस्तु स्वप्नः ।
For Yesterday is but a Dream,
श्वस्तु आभासः ।
And Tomorrow is only a Vision;
कर्मकुशलतया आचरिते अद्य
But Today well lived makes every
गतदिनानि आनन्दस्वप्नमयानि भवन्ति ।
Yesterday a Dream of Happiness, and every
भाविदिनानि आशाप्रभया ज्वलन्ति ।
Tomorrow a Vision of Hope.
अतः सुदिनं अद्य सम्यक् भावय!
Look well therefore to this Day!
एषा उषाभिवन्दना!
Such is the Salutation of the Dawn.

 

संस्कृत गोवीथि : : गव्य ५१ : गणेश पूजा विशेष

Gavya51

This hymn or stotra has a peculiar structure. Each of the verses has a
letter from the Mahaganapati mantram (viz) श्रीमहागणपतये नमः ।
Shrimahaganapataye namaha (namana) in the beginning.  In addition they
also have a line from the Vedas in the second half of the second line. For
example, in the case of the first verse the portion reading shriya.n vAsaya
me kule . श्रियं वासय मे कुले ।  is a sentence from the Shrisuktam
from the Vedas.

श्री गणपतिवेदपादस्तवः

श्रीकण्ठतनय श्रीश श्रीकर श्रीजलार्चित
श्री विनायक सर्वेश श्रियं वासय मे कुले ॥१॥

गजानन गणाधीश
द्विजराजविभूषित।

भजे त्वां
सच्चिदानन्द ब्रह्मणां ब्रह्मणस्पते ॥२॥

गणाधीशाय
नमते ऋणाटविकुठारिणे।

घृणापालितलोकाय
वनानां पतये नमः॥३॥

धीप्रदाय
नमस्तुभ्यं ईप्सितार्थप्रदायिने।

दीप्तभूषणभूषाय
दिशां च पतये नमः ॥४॥

पञ्चब्रह्मस्वरूपाय
पञ्चपातकहारिणे।

पञ्चतत्त्वात्मने
तुभ्यं पशूनां पतये नमः ॥५॥

तटित्कोटिप्रतीकाश
तनवे विश्वसाक्षिणे।

तपःस्वाध्यायिने
तुभ्यं सेनानिभ्यश्च वो नमः ॥६॥

एकाक्षरस्वरूपाय
एकदन्ताय वेधसे।

नैकरूपाय
महते मुष्णतां पतये नमः ॥७॥

नगजावरपुत्राय
खगराजार्चिताय च।

सुगुणाय
नमस्तुभ्यं सुमृडीकाय मीढुषे॥८॥

महापातकसंघातैः
महाऋणभयात्सदा।

त्वदीयकृपया
देव सर्वानव यजामहे ॥९॥

नवरत्नमयीं
मालां नवाक्षरसमन्वितां

भक्त्या
पठन्ति ये नित्यं तेषां तुष्येत्गणाधिपः॥१०॥

संस्कृत गोवीथि : : गव्य ९(हनुमान विशेष)

Gavya9

 


शब्द सिन्धु


अंशभूतं (a.nshabhuutaM) = has been a part of her
अंशः (a.nshaH) = fragmental particle
अंशुमान् (a.nshumaan.h) = radiant
अंशेन (a.nshena) = part
अकर्तारं (akartaaraM) = as the nondoer
अकर्म (akarma) = inaction
अकर्मकृत् (akarmakRit.h) = without doing something
अकर्मणः (akarmaNaH) = than no work
अकर्मणि (akarmaNi) = in not doing prescribed duties
अकल्मषं (akalmashhaM) = freed from all past sinful reactions
अकस्मात् (akasmaat.h) = by chance
अकारः (akaaraH) = the first letter
अकारो (akaaro) = the letter `a’
अकार्य (akaarya) = and forbidden activities
अकार्यं (akaaryaM) = what ought not to be done
अकार्ये (akaarye) = and what ought not to be done
अकीर्ति (akiirti) = infamy
अकीर्तिं (akiirtiM) = infamy
अकीर्तिः (akiirtiH) = ill fame
अकुर्वत् (akurvat.h) = did
अकुर्वत (akurvata) = did they do
अकुशलं (akushalaM) = inauspicious


पाठ


Untitled

2

3


सुभाषित


कृतम् हनुमता कार्यम् सुमहद्भुवि दुर्लभम् |
मनसापि यदन्येन न शक्यम् धरणीतले || ६-१-२

“A very outstanding work, the most arduous in the world has been done by Hanuman, which could not be carried out even in thought by any other on the surface of this earth.”


पठन/मनन/स्मरण


आञ्जनेय गायत्रि
ॐ आञ्जनेयाय विद्महे वायुपुत्राय धीमहि ।
तन्नो हनुमत् प्रचोदयात् ॥
Meaning: I wish to know the son of a~njani.
I meditate on vAyu putra.
May that hanumAn propel us.

आञ्जनेय त्रिकाल वंदनं
प्रातः स्मरामि हनुमन् अनन्तवीर्यं
श्री रामचन्द्र चरणाम्बुज चंचरीकम् ।
लंकापुरीदहन नन्दितदेववृन्दं
सर्वार्थसिद्धिसदनं प्रथितप्रभावम् ॥

Meaning: I remember that hanuman during
the early hours as one whose valor is
immeasurable. I remember that bee who
stays always at shrI ramachandra’s
feet. I remember HIM who burnt la.nka
and made gods happy. I remember him
who is the store house of all siddhis
and who is capable of anything.
माध्यम् नमामि वृजिनार्णव तारणैकाधारं
शरण्य मुदितानुपम प्रभावम् ।
सीताधि सिंधु परिशोषण कर्म दक्षं
वंदारु कल्पतरुं अव्ययं आञ्ज्नेयम् ॥

Meaning: I bow that Anjaneya svAmi during
the mid day as the one capable Person
to crossing the ocean, who blesses the
person with enormous happiness when
he/she takes refuge in HIM. He is
entrusted with the responsibility of
annihilating sIta’s sorrows. He is like
a wish-fulfilling tree for one who bows to HIM.
सायं भजामि शरणोप स्मृताखिलार्ति
पुञ्ज प्रणाशन विधौ प्रथित प्रतापम् ।
अक्षांतकं सकल राक्षस वंश
धूम केतुं प्रमोदित विदेह सुतं दयालुम् ॥

Meaning: I worship that A~njaneya svAmi
during the evening as the one who saves
everyone who takes HIS name. He the most
valorous one, who killed akShA and was
the dhUmaketu for all the demons.
He also made sIta devi (daughter of
videha country) happy.

——-
Ravisankar S. Mayavaram

संस्कृत गोवीथि : : गव्य १३ (हनुमान विशेष)

Gavya13

पवनपुत्र हनुमान

पवन शब्द का अर्थ है पवित्र करने वाला। यथा पुनाति इति पवनः।

वायोरग्निः (तै.उ. २-१-१)

पवनपुत्र अग्नि.

हनुमान – अग्नि personified.


शब्द सिन्धु


अतिरिच्यते (atirichyate) = becomes more
अतिवर्तते (ativartate) = transcends
अतिशय (atishaya) = wonderful
अतिशयोक्ति (atishayokti) = exaggeration
अतीतः (atiitaH) = surpassed
अतीत्य (atiitya) = transcending
अतीन्द्रियं (atiindriyaM) = transcendental
अतीव (atiiva) = very much
अतुलनीय (atulaniiya) = uncomparable
अतूल्यं (atuulyaM) = uncomparable
अत्मानं (atmaanaM) = (masc.Acc.S)the self
अत्यजत् (atyajat.h) = left, sacrifice
अत्यन्तं (atyantaM) = the highest
अत्यर्थं (atyarthaM) = highly
अत्यागिनां (atyaaginaaM) = for those who are not renounced
अत्यानि (atyaani) = surpassing
अत्युष्ण (atyushhNa) = very hot
अत्येति (atyeti) = surpasses
अत्र (atra) = here
अथ (atha) = thereupon
अथशब्द (athashabda) = the word atha (prayers are started with words atha or AUM)
अथर्ः (atha.rH) = object, meaning
अथर्वण्वाक्यं (atharvaNvaakyaM) = `atharvaNa” word-piece
अथर्वशीर्ष (atharvashiirshha) = atharva(?)
अथर्वशीर्षं (atharvashiirshhaM) = ‘atharva’ heading or head
अथवा (athavaa) = or
अथातः (athaataH) = atha and ataH : then and therefore
अथौ (athau) = or in other words


पाठ


1 2 3

समयः (Time)

संस्कृतभाषा/वाक्यान

https://goo.gl/tihzmn

  • कः समयः ? = What is the time?
  • सपादचतुर्वादनम् । = A quarter past four.
  • द्विवादने अवश्यं गन्तव्यं अस्ति । = I must leave at 2.
  • त्रिवादने एकं यानं अस्ति । = There is a bus at three.
  • पादोन षड्वादने भवान् मिलति वा ? = Will you meet at a quarter to six ?
  • सार्धपञ्चवादने अहं गृहे तिष्ठामि । = I will be at home at half past five.
  • पञ्च ऊन दशवादने मम घटी स्थगिता । = My watch stoppped at 5 minutes to 10 o’clock.
  • संस्कृतवार्ताप्रसारः सायं दशाधिक षड्वादने । = The Sanskrit news bulletin is at 6.10 p.m.
  • सार्धं द्विघण्टात्मकः कार्यक्रमः । = It is a programme for two and a half hours.
  • षड्वादनपर्यन्तं तत्र किं करोति ? = What are you going to do there till six o’clock ?

सुभाषित


महा-व्याकरणाम्भोधि-मन्थ-मानस-मन्दरम् ।
कवयन्तं राम-कीर्त्या हनुमन्तमुपास्महे ॥ ३॥
I worship Hanuman whose intellect, like the
Mandara mountain (which was used to churn the ocean
of milk for nectar) acted as the churning rod for the
great ocean of the science of grammar,
and who keeps praising the fame of Rama. 3.


पठन/स्मरण


॥ श्रीहनुमत् पञ्चरत्नम् ॥ .. Garland of Five Gems on Shri Hanuman .. Translation by A. Narayanaswami वीताखिल-विषयेच्छं जातानन्दाश्र पुलकमत्यच्छम् । सीतापति दूताद्यं वातात्मजमद्य भावये हृद्यम् ॥ १॥ I now call to mind Hanuman, the son of the wind god, gladdening to contemplate, who is free of all sensual desires, who sheds tears of joy and is filled with rapture, who is the purest of the pure and the first of Rama’s messengers. 1. तरुणारुण मुख-कमलं करुणा-रसपूर-पूरितापाङ्गम् । सञ्जीवनमाशासे मञ्जुल-महिमानमञ्जना-भाग्यम् ॥ २॥ I think of Hanuman, whose face is like the lotus, red like the rising sun, the corners of whose eyes are full of the feeling of mercy, who is life-giving, whose greatness has the quality of beauty, who personifies Anjana’s good fortune. 2. शम्बरवैरि-शरातिगमम्बुजदल-विपुल-लोचनोदारम् । कम्बुगलमनिलदिष्टम् बिम्ब-ज्वलितोष्ठमेकमवलम्बे ॥ ३॥ I seek refuge in the one who flies faster than the arrows of madana, whose eyes wide as the petals of the lotus are filled with kindness, whose neck is smooth and well-formed as the conch shell, who represented good fortune to the wind god, and whose lips are bright-red like the bimba fruit. 3. दूरीकृत-सीतार्तिः प्रकटीकृत-रामवैभव-स्फूर्तिः । दारित-दशमुख-कीर्तिः पुरतो मम भातु हनुमतो मूर्तिः ॥ ४॥ May the form of Hanuman come resplendent before me, the one that dispelled Sita’s grief, that brought out the glory of Shri Rama’s prowess, that tore Ravana’s reputation into shreds. 4. वानर-निकराध्यक्षं दानवकुल-कुमुद-रविकर-सदृशम् । दीन-जनावन-दीक्षं पवन तपः पाकपुञ्जमद्राक्षम् ॥ ५॥ I saw the leader of the Vanara (monkey) populace, the one who was (inimical) like the sun’s rays to the (night-blooming) lily of the Danava people (the demonic race), who is dedicated to the protection of those in distress, who was the culmination of the accumulated penances of Vayu. 5. एतत्-पवन-सुतस्य स्तोत्रं यः पठति पञ्चरत्नाख्यम् । चिरमिह-निखिलान् भोगान् भुङ्क्त्वा श्रीराम-भक्ति-भाग्-भवति ॥ ६॥ He who recites this hymn to Hanuman, entitled ᳚Pancharatnam,᳚ will become one with the devotees of Shri Rama after enjoying for long the pleasures of this world. 6. इति श्रीमच्छंकर-भगवतः कृतौ हनुमत्-पञ्चरत्नं संपूर्णम् ॥ Here ends ᳚Hanumat Pancharatnam,᳚ composed by Shri Shankara Bhagavata, Adi Shankaracarya. Encoded by Raman Anantaraman (anantaraman@nscl.msu.edu)

संस्कृत गोवीथि : : गव्य ४० (पुराण विशेष) :: वृक्ष प्रतिष्ठा

Gavya40

वृक्ष प्रतिष्ठा

This is finest example of how well we used to take care of trees and plants. They were setup in community as living beings.

आचार्ये द्विगुणं दद्यात्पूर्ववन्मण्डपादिकम् ।७०.००८
पापनाशः परा सिद्धिर्वृक्षारामप्रतिष्ठया ॥७०.००८

Establishing trees and sacred groves can wipe out one’s sins and receives highest merits!

With the प्राण प्रतिष्ठा, life infusion, trees can last hundreds of years, but without it? Not our responsibility. Hence, it was compulsory to perform वृक्ष प्रतिष्ठा!

You believe it or not, trees can survive for long if they are infused by Prana of worshipers. This infusion of Prana, via trees, then spread to community for their well-being.

[Old note on same subject]

Planting tree is very sensitive activity. Equivalent to raising children.
No parents wish their children to die prematurely or live painful suffering life.
For the well-being of the tree-life, try to follow during plantation:

• Worship Varuna, Vishnu and Parjanya for the well being of the plant before planting it.
• Worship sapling or seed itself before planting it.
• Make oneself mentally pure and physically clean before starting planting activity.
• Planting in Uttara, Rohini, Anuradha, Chirta, Mrigsira, Ravati, Mula, Vishakha, Tishya, Sravan, Aswini and hasta Nakshatra influences a tree and helps it flourish at best potential.

Reference: Brihat Samhita and Agni puran

Educate children, friends and relatives involved in tree-planting and farming.


शब्द सिन्धु


हित्वा (hitvaa) = having given up/abandoned
हिनस्ति (hinasti) = degrade
हिमालयः (himaalayaH) = the Himalayan mountains
हिरण्यकश्यपु (hiraNyakashyapu) = a demon king, killed by Vishnu
हिरण्यगर्भ (hiraNyagarbha) = Effulgent, a name of Sun
हिरण्यगर्भः (hiraNyagarbhaH) = the Golden Embryo of life and form
हीनौ (hiinau) = bereft, having lost
हुत (huta) = offerings (usually made to a fire)
हुतं (hutaM) = offered
हुतभुक् (hutabhuk.h) = fire (one who eats offerings)
हुताशवक्त्रं (hutaashavaktraM) = fire coming out of Your mouth
हृ (hRi) = to steal
हृत (hRita) = deprived of
हृतत् (hRitat.h) = heart
हृत्स्थं (hRitsthaM) = situated in the heart
हृद् (hRid.h) = heart (neut)
हृदय (hRidaya) = heart
हृदयं (hRidayaM) = heart
हृदयस्थं (hRidayasthaM) = heart-stationed
हृदयानि (hRidayaani) = hearts
हृदयी (hRidayii) = in my heart
हृदयेषु (hRidayeshhu) = in the hearts of
हृदि (hRidi) = in the heart
हृद्देशे (hRiddeshe) = in the location of the heart
हृद्याः (hRidyaaH) = pleasing to the heart
हृषितः (hRishhitaH) = gladdened
हृषीकेश (hRishhiikesha) = O master of all senses
हृषीकेशं (hRishhiikeshaM) = unto Lord KRishhNa
हृषीकेशः (hRishhiikeshaH) = Hrsikesa (KRishhNa, the Lord who directs the senses of the devotees)
हृष्टरोमा (hRishhTaromaa) = with his bodily hairs standing on end due to his great ecstasy
हृष्यति (hRishhyati) = takes pleasure
हृष्यामि (hRishhyaami) = I am enjoying
हेतवः (hetavaH) = causes
हेतु (hetu) = intention
हेतुः (hetuH) = aim (Here: cause)
हेतुना (hetunaa) = for the reason
हेतुमद्भिः (hetumadbhiH) = with cause and effect
हेतोः (hetoH) = in exchange
हेमन् (heman.h) = gold
हेमन्त (hemanta) = (masc) winter
होरा (horaa) = A Varga. The Division of a sign into Solar and Lunar or Division into halves. Used for determining Wealth amongst other things
ह्यः (hyaH) = yesterday
ह्रस्वा (hrasvaa) = (adj) short
ह्रियते (hriyate) = is attracted
ह्रीः (hriiH) = modesty
क्षणं (kShaNaM) = one second
क्षणप्रभा (kShaNaprabhaa) = (f) lightning
क्षणवियोग (kShaNaviyoga) = momentary separation
क्षणवीक्षित (kShaNaviikshita) = glance
क्षत्रिय (kShatriya) = the caste of princes and warriors
क्षत्रियबलं (kShatriyabalaM) = the power or might of the kshatriyas or kings
क्षत्रियस्य (kShatriyasya) = of the ksatriya
क्षत्रियाः (kShatriyaaH) = the members of the royal order


पाठ


1 2


सुभाषित


सत्यं ब्रुयात् प्रियम् ब्रुयान्नब्रुयात् सत्यमप्रियम् |
प्रियम् च नानॄतम् ब्रुयादेष: धर्म: सनातन: ||

speak true, speak what is pleasant to others. don’t tell truth which is not pleasant (which is harmful) (similarly) even though pleasant, don’t speak false, this is Darmah


पठन -> मनन -> स्मरण -> आत्मसात


वृक्ष प्रतिष्ठा

भगवानुवाच
प्रतिष्ठां पादपानाञ्च वक्ष्येऽहं भुक्तिमुक्तिदां ।७०.००१
सर्वौषध्युदकैर्लिप्तान् पिष्टातकविभूषितान् ॥७०.००१
वृक्षान्माल्यैरलङ्कृत्य वासोभिरभिवेष्टयेत् ।७०.००२
सूच्या सौवर्णया कार्यं सर्वेषां कर्णवेधनम् ॥७०.००२
हेमशलाकयाञ्जनञ्च वेद्यान्तु फलसप्तकम् ।७०.००३
अधिवासयेच्च प्रत्येकं घटान् बलिनिवेदनं ॥७०.००३
इन्द्रादेरधिवासोऽथ होमः कार्यो वनस्पतेः ।७०.००४
वृक्षमध्यादुत्सृजेद्गां ततोऽभिषेकमन्त्रतः ॥७०.००४
ऋग्यजुःसाममन्त्रैश्च वारुणैर्मङ्गलै रवैः(१) ।७०.००५
वृक्षवेदिककुम्भकैश्च(२) स्नपनं द्विजपुङ्गवाः ॥७०.००५
तरूणां यजमानस्य कुर्युश्च यजमानकः ।७०.००६
भूषितो दक्षिणां दद्याद्गोभूभूषणवस्त्रकं ॥७०.००६

क्षीरेण भोजनं दद्याद्यावद्दिनचतुष्टयं ।७०.००७
होमस्तिलाद्यैः कार्यस्तु पलाशसमिधैस्तथा ॥७०.००७
आचार्ये द्विगुणं दद्यात्पूर्ववन्मण्डपादिकम् ।७०.००८
पापनाशः परा सिद्धिर्वृक्षारामप्रतिष्ठया ॥७०.००८
स्कन्दायेशो यथा प्राह प्रतिष्ठाद्यं तथा शृणु ।७०.००९
सूर्येशगणशक्त्यादेः परिवारस्य वै हरेः ॥७०.००९

इत्यादिमाहापुराणे आग्नेये पादपारामप्रतिष्ठाकथनं नाम सप्ततितमोऽध्यायः ॥

 

 

संस्कृत गोवीथि : : गव्य ५२ : गणेश पूजा विशेष

Gavya51

॥ श्रीगणेशकवचम् ॥

श्रीगणेशाय नमः ॥

गौर्युवाच ।
एषोऽतिचपलो दैत्यान्बाल्येऽपि नाशयत्यहो ।
अग्रे किं कर्म कर्तेति न जाने मुनिसत्तम ॥ १॥

दैत्या नानाविधा दुष्टाः साधुदेवद्रुहः खलाः ।
अतोऽस्य कण्ठे किंचित्त्वं रक्षार्थं बद्धुमर्हसि ॥ २॥

मुनिरुवाच ।
ध्यायेत्सिंहहतं विनायकममुं दिग्बाहुमाद्ये युगे
त्रेतायां तु मयूरवाहनममुं षड्बाहुकं सिद्धिदम् ।
द्वापारे तु गजाननं युगभुजं रक्ताङ्गरागं विभुम्
तुर्ये तु द्विभुजं सिताङ्गरुचिरं सर्वार्थदं सर्वदा ॥ ३॥

विनायकः शिखां पातु परमात्मा परात्परः ।
अतिसुन्दरकायस्तु मस्तकं सुमहोत्कटः ॥ ४॥

ललाटं कश्यपः पातु भृयुगं तु महोदरः ।
नयने भालचन्द्रस्तु गजास्यस्त्वोष्ठपल्लवौ ॥ ५॥

जिह्वां पातु गणक्रीडश्चिबुकं गिरिजासुतः ।
वाचं विनायकः पातु दन्तान् रक्षतु विघ्नहा ॥ ६॥

श्रवणौ पाशपाणिस्तु नासिकां चिन्तितार्थदः ।
गणेशस्तु मुखं कण्ठं पातु देवो गणञ्जयः ॥ ७॥

स्कन्धौ पातु गजस्कन्धः स्तनौ विघ्नविनाशनः ।
हृदयं गणनाथस्तु हेरंबो जठरं महान् ॥ ८॥

धराधरः पातु पार्श्वौ पृष्ठं विघ्नहरः शुभः ।
लिङ्गं गुह्यं सदा पातु वक्रतुण्डो महाबलः ॥ ९॥

गणक्रीडो जानुसङ्घे ऊरु मङ्गलमूर्तिमान् ।
एकदन्तो महाबुद्धिः पादौ गुल्फौ सदाऽवतु ॥ १०॥

क्षिप्रप्रसादनो बाहू पाणी आशाप्रपूरकः ।
अङ्गुलीश्च नखान्पातु पद्महस्तोऽरिनाशनः ॥ ११॥

सर्वाङ्गानि मयूरेशो विश्वव्यापी सदाऽवतु ।
अनुक्तमपि यत्स्थानं धूम्रकेतुः सदाऽवतु ॥ १२॥

आमोदस्त्वग्रतः पातु प्रमोदः पृष्ठतोऽवतु ।
प्राच्यां रक्षतु बुद्धीश आग्नेयां सिद्धिदायकः ॥१३॥

दक्षिणास्यामुमापुत्रो नैरृत्यां तु गणेश्वरः ।
प्रतीच्यां विघ्नहर्ताऽव्याद्वायव्यां गजकर्णकः ॥ १४॥

कौबेर्यां निधिपः पायादीशान्यामीशनन्दनः ।
दिवाऽव्यादेकदन्तस्तु रात्रौ सन्ध्यासु विघ्नहृत् ॥ १५॥

राक्षसासुरवेतालग्रहभूतपिशाचतः ।
पाशाङ्कुशधरः पातु रजःसत्त्वतमः स्मृतिः ॥ १६॥

ज्ञानं धर्मं च लक्ष्मीं च लज्जां कीर्ति तथा कुलम् ।
वपुर्धनं च धान्यं च गृहान्दारान्सुतान्सखीन् ॥ १७॥

सर्वायुधधरः पौत्रान् मयूरेशोऽवतात्सदा ।
कपिलोऽजादिकं पातु गजाश्वान्विकटोऽवतु ॥ १८॥

भूर्जपत्रे लिखित्वेदं यः कण्ठे धारयेत्सुधीः ।
न भयं जायते तस्य यक्षरक्षःपिशाचतः ॥ १८॥

त्रिसन्ध्यं जपते यस्तु वज्रसारतनुर्भवेत् ।
यात्राकाले पठेद्यस्तु निर्विघ्नेन फलं लभेत् ॥ २०॥

युद्धकाले पठेद्यस्तु विजयं चाप्नुयाद्द्रुतम् ।
मारणोच्चाटकाकर्षस्तम्भमोहनकर्मणि ॥ २१॥

सप्तवारं जपेदेतद्दिनानामेकविंशतिम् ।
तत्तत्फलवाप्नोति साधको नात्रसंशयः ॥२२॥

एकविंशतिवारं च पठेत्तावद्दिनानि यः ।
कारागृहगतं सद्योराज्ञा वध्यं च मोचयेत् ॥ २३॥

राजदर्शनवेलायां पठेदेतत्त्रिवारतः ।
स राजसं वशं नीत्वा प्रकृतीश्च सभां जयेत् ॥ २४॥

इदं गणेशकवचं कश्यपेन समीरितम् ।
मुद्गलाय च ते नाथ माण्डव्याय महर्षये ॥ २५॥

मह्यं स प्राह कृपया कवचं सर्वसिद्धिदम् ।
न देयं भक्तिहीनाय देयं श्रद्धावते शुभम् ॥ २६॥

यस्यानेन कृता रक्षा न बाधास्य भवेत्क्वचित् ।
राक्षसासुरवेतालदैत्यदानवसम्भवा ॥ २७॥

इति श्रीगणेशपुराणे उत्तरखण्डे बालक्रीडायां
षडशीतितमेऽध्याये गणेशकवचं सम्पूर्णम् ॥

Popular Posts

My Favorites

Mandatory Weapon Training – With Pious Outlook

Gangadas: What did guru ji teach Today? Chanakya: Today, Guru ji talked about weapon technology. He quotes Rigveda mantra and started the class. Mantra was: धन्व॑ना॒...